Over evendit.nl en disclaimer
Auteursrecht * Privacy en cookies
Door het gebruik van deze site ga je akkoord met cookies

Saxofoon: welke factoren beïnvloeden de stemming?

 
Voor het laatst aangepast op 23 april 2016;
 Saxofoon
mrt 202013
 

Net als veel andere blaasinstrumenten kan een saxofoon in handen van  een beginnende saxofonist soms uitgesproken onzuiver (of  ‘vals’) klinken. Dit is ook het geval als het gaat om een muziekinstrument van semi-professionele of professionele kwaliteit.

Gevorderde saxofonisten kunnen wel goed zuiver op dezelfde muziekinstrumenten spelen. Hoe komt het dat een saxofoon enigszins variabel qua stemming is?

Man probeert geluid uit sax te krijgen

Stemmend spelen op een sax is een hele kunst

Soms klinken alle noten consistent wat te hoog (of te laag). Tenzij je een absoluut gehoor hebt, ondervind je daarvan bij onbegeleid solospel geen hinder.

Maar vaker komt het voor dat een of meer noten die op dit populaire houtblaasinstrument worden gespeeld,  de neiging hebben om  uitgesproken te hoog of te laag te klinken.

Waarom klinkt een saxofoon niet altijd zuiver?

  • Een factor is de gekozen referentietoon als je met andere instrumentalisten samenspeelt, of aan de stemming van je sax als geheel (gebaseerd op de concerttoon A=440 Hz dan wel A=442 Hz).
  • Verder kan de stemming van de drie registers van een saxofoon onderling verschillend lijken. Het onderste octaaf klinkt dan te laag, het middelste ongeveer goed en het hoogste te hoog.
  • Ook kunnen slechts bepaalde noten op een sax te hoog of te laag klinken, terwijl de meeste andere noten wel goed zuiver zijn. Soms heeft dit de maken met een ‘lekkende sax’, dat wil zeggen dat één of meer polsters niet meer helemaal goed sluiten.
  • Ten slotte wordt de toonhoogte van een noot beïnvloed door het luider of zachter spelen op het muziekinstrument.

Stemming en samenspel

Verschillende types  instrumenten
Als instrumentalisten op nieuwere en oudere saxofoons of andere muziekinstrumenten met elkaar willen samenspelen, vraagt dit van de spelers een extra grote vaardigheid in het zuiver intoneren.

Als de andere muziekinstrumenten lager gestemd zijn dan het jouwe, plaats je het mondstuk wat hoger op de hals dan je gewend bent. Als de andere muziekinstrumenten daarentegen wat hoger zijn gestemd, druk je het mondstuk juist wat verder op de hals.

Die ene toon of de paar tonen waarop je hebt gestemd, klinken dan wel zuiver op alle instrumenten van je muziekgroep, maar dat is niet voor alle noten vanzelfsprekend. Houd er rekening mee dat je bepaalde noten sterker moet intoneren dan in andere omstandigheden.

Temperatuur, luchtvochtigheid en ongelijksoortige instrumenten
Om de kwestie nog wat ingewikkelder te maken: sommige muziekinstrumenten reageren sterker op veranderingen in temperatuur en luchtvochtigheid dan andere. Het is daarom vaak handig om de instrumenten eerst ‘op speeltemperatuur’ te laten komen door eerst wat met elkaar samen te spelen, voordat je gaat stemmen.

Stemming van je sax als geheel

Moderne muziekinstrumenten zijn tegenwoordig vaak gestemd in A=442 Hz. Internationaal beschouwd hebben veel symfonieorkesten de afgelopen paar decennia de officiële, bij ISO-norm vastgestelde concertstemming van A=440 Hz vervangen voor de stemming van A=440 Hz.

Voor blaasinstrumenten betekent dit dat je bij de aankoop van een instrument voor de keus staat om je oog te laten vallen op een instrument dat gebaseerd is op de norm van A=440 Hz of A=442 Hz. Bij de moderne saxofoons is de stemming doorgaans gebaseerd op de nieuwe praktijknorm van A=442 Hz.

Saxofoon van wat oudere datum zijn vaak nog wel vervaardigd naar de officiële concertstemming.

Stemming van de drie registers

Het is een bekend verschijnsel dat als op de sax het middenregister goed stemt, het lage register te laag en het hoge register te hoog klinkt.  Dit probleem kun je met een goed ontwikkelde ademsteun en aanzettechniek oplossen.

Het lage register klinkt vaak te laag vanaf D1 (de toon die een volle toonsafstand verwijderd is van de ‘lage C’ (dus C1 oftewel  de centrale C).  C1 is doorgaans van nature aanzienlijk te hoog.

Het hoge register klinkt vooral vanaf D3 veel te hoog, maar is soms al te hoog vanaf A2.

Tip voor beginners op de saxofoon

Comfortabele houding tijdens het spelen op een altsaxofoon

Als je techniek nog niet zo ver is gevorderd dat je dergelijke intonatieproblemen met je embouchure en ademsteun kunt opvangen, wordt wel de tip gegeven om je sax te stemmen op een toonhoogte die het midden houdt tussen wat in het middenregister en het hogere register goed klinkt. Het voordeel van een dergelijke aanpak is dat je in het hoge register minder omlaag hoeft te intoneren dan dat je de sax zo zuiver mogelijk op het middenregister hebt gestemd.

Helaas betekent dit wel dat je lage register dan nog sterker te laag is dan gewoonlijk reeds het geval is. Deze tip werkt dus vooral voor stukken waarin slechts weinig lage noten voorkomen.

Meer tips om stemmingsproblemen op te lossen lees je in het artikel over het zuiver intoneren op de sax.

Stemming van bepaalde noten

Ondanks dat bij het ontwerp van saxofoons veel moeite wordt gedaan om het muziekinstrument zo zuiver mogelijk te laten klinken, zijn er altijd bepaalde noten die de neiging hebben om iets te hoog of te laag te klinken. Met behulp van een flexibele embouchure of met enkele kunstgrepen kun je ervoor zorgen dat de betreffende noten toch zuiver en fraai uit je sax komen.

  • C1 (dus de C in het lage register) klinkt van nature vaak te hoog.
  • Cis2 klinkt soms aan de lage kant. Maar Cis3 vaak iets aan de hoge kant.
  • D1 is vaak aan de lage kant, maar D2 wat aan de hoge kant.
  • E2 en F2 klinken geregeld iets te hoog.
  • D3, Es3 en E3 klinken van nature vaak aanzienlijk te hoog

Welke noten op een bepaalde saxofoon de neiging hebben om te hoog of te laag klinken, hangt af van diverse factoren.  Denk hierbij aan de constructie van een bepaald type saxofoon,  het niet goed sluiten van sommige kleppen (de zogenaamde ‘lekkende kleppen’ die met een onderhoudsbeurt kunnen worden  verholpen), maar vooral aan een minder sterk ontwikkelde speeltechniek van de saxofonist.

Ook het type mondstuk kan een rol spelen bij het gemakkelijker of juist minder gemakkelijk zuiver spelen op de sax.

Over de manier waarop je zelf de hoogte van een bepaalde toon kunt beïnvloeden, lees je meer in het artikel over het  intoneren op je saxofoon.

Stemming en luider of zachter spelen op je sax

Als je op een saxofoon luider gaat spelen, daalt de toonhoogte iets, tenzij je dit met je embouchure corrigeert. Bij het sterker aanblazen van de dwarsfluit, blokfluit  of bepaalde andere muziekinstrumenten gaat de toon daarentegen van nature omhoog. Dit heeft te maken met conische boring van de sax.

Aangezien je meestal niet alle passages of noten even sterk of zacht wilt spelen, betekent dit in de praktijk  dat je om goed zuiver te spelen veel energie in het trainen van je embouchure wilt investeren in verband met de ontwikkeling van een goede intonatievaardigheid.

Laag en hoog op een rijtje

Laag
De tonen op een sax hebben de neiging om aan de lage kant te klinken als:

  • je het mondstuk ver hebt uitgetrokken
  • je luid speelt
  • je embouchure ontspannen is
  • je mondstuk een grote tipopening heeft
  • de kleppen laag zijn afgesteld
  • je in een koele omgeving speelt

Hoog
De tonen op een sax hebben de neiging om aan de hoge kant te klinken als:

  • je het mondstuk diep hebt ingedrukt
  • je zacht speelt
  • je embouchure gespannen is (de zogenaamde bijtembouchure)
  • je mondstuk een kleine tipopening heeft
  • de kleppen hoog staan afgesteld
  • je in een warme omgeving speelt

Tot slot

Wil je eens wat goedmoedige grapjes en andere humor over andere muziekinstrumenten lezen? Kijk dan eens bij de artikelen over humor, bijvoorbeeld over de gitaar en gitaristen of dwarsfluit en dwarsfluitisten, saxofoon en saxofonisten, de harp en harpisten of over de viool of altviool en violisten.

Dossier Saxofoon

Dit artikel maakt deel uit van het dossier Saxofoon.