Categorieën
Blokfluit

Grepentabel voor de blokfluit: het laagste octaaf

Deze grepentabel voor de blokfluit is geschikt voor zowel de sopraan- en de altblokfluit als voor de tenor- en de basblokfluit. Je vindt een overzicht van de vingergrepen voor het spelen van een bepaalde noot in het laagste octaaf van die fluit. Misschien speel je een modern model blokfluit, of een model uit de middeleeuwen, renaissance of barok. Je model fluit kan consequenties hebben voor de greep die voor een bepaalde noot het beste klinkt.

Heeft jouw fluit een enkele boring? Dat is het geval als de toongaten voor de rechter middelvinger en de rechter pink niet uit twee afzonderlijke gaatjes bestaan.

Yamaha sopraanblokfluit YRS-23 (kunststof) met dubbele Duitse boring
Ivoorwitte Yamaha sopraanblokfluit YRS-23 (ABS-kunststof) met dubbele Duitse boring (bol.com)

Of heb je een fluit een dubbele boring? Bijvoorbeeld de Engelse (dubbele) boring die ook wel de barokboring wordt genoemd of de Duitse dubbele boring.

Welk model en type blokfluit je ook hebt, in al deze gevallen vind je wel een greep die op jouw muziekinstrument goed klinkt. In dit overzicht met vingergrepen leer je ook een aantal verschillen en overeenkomsten tussen de hoger en de lager gestemde fluiten kennen: de garklein, sopranino, sopraan, alt, bas en grootbas kennen.

Foto van transparant roze Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant roze (bol.com)

De ene blokfluit is de andere niet

Foto van doorschijnend groene Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant groen (bol.com)
Foto van doorschijnend blauwe Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant blauw (bol.com)

Ben je op zoek naar een uitgebreide grepentabel voor je blokfluit? Bijvoorbeeld omdat de meegeleverde standaardgrepentabel jou niet voor alle noten een goed klinkend resultaat oplevert? Om echt zuiver op een blokfluit te spelen, moet je soms van hulpgrepen gebruik maken.

Welke greep op jouw blokfluit het beste klinkt, hangt deels af van het model blokfluit en deels ook van het gebruikte hout. Ieder exemplaar van een houten blokfluit klinkt anders dan een ander exemplaar van hetzelfde type en dezelfde houtsoort. De klankeigenschappen van hout variëren per boom en, sterker nog zelfs per tak van een en dezelfde boom.

Het gemak van hulpgrepen voor de blokfluit

Voor het spelen van bepaalde intervallen of trillers kies je om praktische redenen soms voor alternatieve blokfluitgrepen. Ook voor het spelen van snelle loopjes of snelle muziekstukken maak je in een aantal gevallen gebruik van hulpgrepen.

Het gebruik van een stemapparaat

Eventueel kun je een chromatisch stemapparaat gebruiken om de vingergrepen te vinden die op jouw blokfluit het beste klinken. Meer informatie over het gebruik van een stemapparaat als hulpmiddel bij het intoneren lees je in het artikel over het leren spelen van zuivere tonen op de blokfluit.

Onderstaande, overzichtelijke blokfluitgrepentabel voor het laagste octaaf op een blokfluit is in beginsel bedoeld voor alle soorten en modellen blokfluiten. Van de bekende sopraan- alt- en tenorblokfluit, tot de veel minder bekende garklein, de sopranino en de grootbas. Zie voor meer informatie over al deze blokfluiten:

In die twee paragrafen komen naast de in de titel genoemde blokfluiten ook de garklein, de sopranino en de grootbas in relatie tot die blokfluiten aan de orde.

Grepentabel voor het eerste octaaf van de blokfluit

Sopraanblokfluit
Tenorblokfluit
Greep Altblokfluit
Basblokfluit
C

Fa

Greep voor de laagste noot op de sopraanblokfluit (C1) en de altblokfluit (F1)
Standaard- greep

Alternatieve greep voor de G1 op de sopraanblokfluit of de lage C op de altblokbluit
Alternatieve greep
Eïs
F
C# / Cis
Db / Des

Lage Cis voor de sopraanblokfluit; lage Gis voor de altblokfluit
Standaard- greep
F# / Fis
Gb / Ges
D
So / Sol

Standaardgreep voor de lage D op de sopraanblokfluit en voor de G op de altblokfluit
Standaard-greep
G
D# / Dis
Eb / Es

Dis-greep voor de sopraanblokfluit of fis-greep voor de altblokfluit
Standaard-greep
G# / Gis
Ab / As
E
La
Fb / Fes

Greep voor de lage E voor de sopraanblokfluit en voor de A op de altblokfluit
Standaard-greep
A
Eïs
F
Ti
Lage F voor de sopraanblokfluit met enkele boring of voor de lage Bes op een altblokfluit met enkele boringF1 alternatiefF1 hulpDe linkergreep klinkt goed op blokfluiten met enkele boring
De middelste greep is bedoeld voor blokfluiten met dubbele boring.
De rechtergreep is geschikt voor tremolospel in combinatie met de lage D op een sopraan- of tenorblokfluit of een lage G op een alt- of basbloklfuit.
A# / Aïs
Bb / Bes
F# / Fis
(lage) Ti
Gb / Ges
 F%231 standaardF%231 hulp B

Cb / Ces

G
Do
Greep voor de noot G op de sopraanblokfluit en de C op de altblokfluit
Standaard-
greep
Alternatieve greep voor de G1 op de sopraanblokfluit of de lage C op de altblokbluit
Alternatieve greep

De rechtergreep klinkt doorgaans aan de lage kant, maar is soms geschikt voor (snel) tremolospel.

C
G# / Gis
Ab / As
G%231G%231 altG%231 alt2 C# / Cis
Db / Des
A
Re

Standaardgreep voor de lage A op de sopraanblokfluit en voor de D op de altblokfluit
Standaard-
greep
D
A# / Aïs
Bb / Bes
A%231A%23 altA%23 alt2 D# / Dis
Eb / Es
B
Mi
Cb / Ces

B1
Standaard- greep
E
C
Fa
greep voor C2 op de sopraanblokfluit en G2 op de altblokfluit
Standaard-
greep

C2 alternatief
Hulp- greep
F

Ga voor de grepen hogere noten op je blokfluit naar de naar een grepentabel voor het tweede octaaf.

Eerste octaaf sopraanblokfluit of tenorblokfluit

Bovenaan elke noot in onderstaande afbeelding zie je hoe deze noot heet: C, D, E, F, G, A of B. Deze aanduiding komt overeen met die in de linkerkolom van de bovenstaande tabel onder het kopje sopraanblokfluit of tenorblokfluit.

Toonladder van C voor het laagste octaaf van de sopraanblokfluit en de tenorblokfluit. Als muziek bedoeld is voor de sopraanblokfluit, staat er een 'achtje' boven de G-sleutel
Toonladder van C voor het laagste octaaf van de sopraanblokfluit en de tenorblokfluit. Als muziek bedoeld is voor de sopraanblokfluit, staat er een ‘achtje’ boven de G-sleutel.

De laagste noot van een sopraanblokfluit of een tenorblokfluit is een C. Daarom spreken we wel van een C-blokfluit. Die C heeft dus niets te maken met de toonsoort C: je kunt elk type blokfluit in alle toonsoorten spelen.

De noten voor de tenorblokfluit lijken als twee druppels water op die voor de sopraanblokfluit. Maar bij de sopraanblokfluit zie je een acht boven de G-sleutel staan. Hiermee wordt aangegeven dat de muziek bedoeld is voor een octaverend instrument. Op de sopraanblokfluit klinkt elke noot namelijk een heel octaaf hoger dan genoteerd. De noten voor de tenorblokfluit klinken precies zo hoog als ze worden genoteerd.

Er zijn nog twee bijzondere blokfluiten waarvan de laagste toon een C is. Dat zijn de grootbas en de garklein. De grootbasblokfluit klinkt precies twee octaven lager dan een sopraanblokfluit en een octaaf lager dan een tenorblokfluit. De grootbas en de garklein kom je soms tegen in blokfluitensembles.

De noten voor een garklein (een piepkleine blokfluit, in de wandeling ook wel kleine sopraninoblokfluit genoemd) klinken precies een octaaf hoger dan die voor de sopraanblokfluit en twee octaven hoger dan die voor de tenorblokfluit en drie octaven hoger dan die voor de grootbasblokfluit.

Eerste octaaf altblokfluit en basblokfluit

De laagste noot van de altblokfluit is een F. Daarom spreken we wel van een F-blokfluit. Ook deze blokfluit kun je in alle denkbare toonsoorten spelen. De laagste toon F, is de F die zich direct onder de centrale C bevindt. De altblokfluit staat dus een kwint lager gestemd dan de sopraanblokfluit.

Laagste octaaf altblokfluit en basblokfluit. Voor het spelen van de laagste toon worden alle toongaten gesloten
Laagste octaaf van de altblokfluit. Voor het spelen van de laagste toon worden alle toongaten gesloten.

De basblokfluit klinkt een octaaf lager dan de altblokfluit. Doorgaans staat muziek voor de basblokfluit in de F-sleutel genoteerd.

Soms vind je bladmuziek die genoteerd staat in G-sleutel met een acht onderaan die sleutel. Die acht onderaan betekent dat de noot een octaaf lager klinkt dan genoteerd staat. Het voordeel van die schrijfwijze is dat je als basblokfluitist niet speciaal de F-sleutel hoeft te leren lezen.

notenschrift met laagste octaaf voor de basblokfluit (met F-sleutel)
Laagste octaaf van  de basblokfluit (genoteerd in de F-sleutel)

Voor wie wel die (kleine) moeite wil nemen om bassleutel te leren lezen: bedenk dat bij muziek die in de F-sleutel staat genoteerd de noten zich qua positie een kleine terts lager op de notenbalk bevinden dan bij het spelen van een stuk in de G-sleutel het geval zou zijn. Zo staat de F van de F-sleutel op de positie van de D van de G-sleutel. Bij het spelen denk je dus in het begin elke toon van de F-sleutel een kleine terts hoger.

Een weinig voorkomende F-blokfluit is de sopraninoblokfluit . Deze fluit klinkt, evenals de sopraan, een octaaf hoger dan genoteerd staat. Deze fluit vind je vooral in blokfluitensembles.

Dossier blokfluit

Dit artikel maakt deel uit van het dossier blokfluit. Via dit dossier vind je een overzicht van alle artikelen die op deze onderwerpen betrekking hebben.

Een eerdere versie van dit artikel werd op 15 mei 2012 door de auteur, Manon Troppo, gepubliceerd op Infonu.nl onder de titel: Grepentabel voor de blokfluit: het laagste octaaf.

Bronnen

  • Voor bovenstaande grepentabel is onder meer gebruik gemaakt van diverse grepentabellen bij Adler-, Aura en Mollenhauer-blokfluiten, evenals van diverse grepentabellen op het internet, in het bijzonder, de Woodwind Fingering Guide: Recorder Fingering Charts op http://www.wfg.woodwind.org/recorder/index.html
  • Voor het maken van de grepentabel is gebruik gemaakt van de sjablonen op de site van Bret Pimentel op: http://bretpimentel.com/
Categorieën
Blokfluit

Waarom een plastic blokfluit soms beter is dan een houten

Houten blokfluiten hebben nog altijd de naam om beter te zijn dan plastic blokfluiten. Maar is dat wel terecht als het gaat om moderne kwaliteitsblokfluiten van kunststof? Vormt de betere plastic blokfluit tegenwoordig misschien zelfs een serieuze concurrent voor de houten blokfluit? Zo ja, in welke opzichten is dat dan het geval?

Achtereenvolgens komen de volgende vragen aan de orde. Passen plastic en houten blokfluiten goed bij elkaar in een blokfluitensemble of muziekklasje? Kan een blokfluit van kunststof net zo warm en vol klinken als een houten blokfluit? Hoe zit het eigenlijk met de zuiverheid? En met de maximale speeltijd per sessie? Wat kun je doen tegen condensvorming? Wat zijn de aandachtspunten voor onderhoud en verzorging van de blokfluit? Wat is de rol van het gewicht bij een plastic of houten fluit? Wat doen zon en luchtvochtigheid met je instrument? Hoe zit het met allergieën en de blokfluit? Hoe kwetsbaar is een blokfluit?

Klinken plastic en houten blokfluiten goed samen in een blokfluitensemble?

Yamaha sopraanblokfluit YRS-23 (kunststof) met dubbele Duitse boring
Ivoorwitte Yamaha sopraanblokfluit YRS-23 (ABS-kunststof) met dubbele Duitse boring (bol.com)

In een blokfluitklasje of in een wat groter blokfluitensemble kunnen plastic en houten blokfluiten op zich prima samenklinken.
Zowel tussen de verschillende merken en typen plastic blokfluiten en tussen de verschillende merken en typen houten blokfluiten kunnen aanzienlijke verschillen zitten in de klank, maar ook in toonhoogte.

Terwijl sommige, vooral wat oudere houten blokfluiten nog iets of zelfs een heel stuk onder de concertnorm van A= 440Hz blijven, halen veel moderne blokfluiten wel de praktijkstandaard A= Hz442, die alweer heel wat jaren voor de meeste concertinstrumenten wordt gebruikt.

Om lager gestemde en hoger gestemde blokfluiten te laten samenklinken, zul je van de hoger gestemde modellen de kop wat verder moeten uittrekken.

Kan een plastic blokfluit net zo warm en vol klinken als een houten blokfluit?

Het ontwerp van de blokfluit is belangrijker dan het materiaal waarvan de blokfluit is vervaardigd. Sommige betere modellen plastic blokfluiten klinken minstens zo warm en vol als de goedkopere houten blokfluiten.

Hoe zit het met de zuiverheid?

Hoe je op een blokfluit zuiver speelt, blijft natuurlijk een kunst op zich. Op een goede plastic blokfluit kun je net zo zuiver spelen als op een goede houten blokfluit.

Hoelang kun je maximaal achter elkaar blokfluit spelen?

Ook op een goed ingespeelde houten blokfluit kun je maar beter niet langer dan zo’n veertig tot zestig minuten achtereen spelen. Het hout raakt namelijk op een gegeven moment ‘verzadigd’ van het vocht. Dit kan desastreuze gevolgen hebben voor het instrument.

Foto van transparant roze Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant roze (bol.com)
Foto van doorschijnend blauwe Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant blauw (bol.com)
Foto van doorschijnend groene Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant groen (bol.com)

Vooral als je een nog niet goed ingespeelde nieuwe houten blokfluit hebt, of een tijd lang minder vaak op je fluit hebt gespeeld, of als je extra intensief oefent voor een concert of een muziekexamen loop je het risico van een lelijke scheur of barsten in je instrument.

Op een kunststof blokfluit kun je onbeperkt lang spelen zonder angst te hoeven hebben dat je fluit krom trekt of gaat scheuren. Veel blokfluitisten hebben daarom naast hun kostbare houten instrument ook een of meer plastic blokfluiten.

Hoe zit het met de condensvorming?

Foto van donkerbruin/ivoorwitte plastic Yamaha sopraanblokfluit YRS-31 met bewaarhoesje
Yamaha sopraanblokfluit YRS-31 van donkerbruin/ivoorwitte ABS-kunststof (bol.com)

Zowel bij het spelen op houten blokfluiten als op plastic blokfluiten is sprake van enige condensvorming. Dit verschijnsel kun je bijvoorbeeld tegengaan door vóór het spelen je kopstuk in je hand of bijvoorbeeld onder je oksel te verwarmen. Ook kun je gebruik maken van een speciaal anticondensmiddel, zoals bijvoorbeeld van de blokfluitfabrikant Mollenhauer.

Plastic blokfluiten hebben iets meer last van condensvorming dan houten blokfluiten, omdat hout in staat is om wat ademvocht op te nemen. Je kunt condensvorming bij een plastic blokfluit gemakkelijk even verhelpen door een vinger op het labium te leggen en dan flink te blazen. Doe dit vooral niet op een houten blokfluit, omdat het labium daarvan erg kwetsbaar is en er een blokfluit met een beschadigd labium geen mooie klank meer komt. Natuurlijk kun je ook het vocht uit de kop zuigen, maar gezien de bacteriën die in de kop zitten, is niet iedereen daar voorstander van.

Hoe zit het met onderhoud en verzorging?

Bij een houten blokfluit moet je altijd letten op eventuele inwerking van het vocht. Na elke keer spelen, droog je daarom de fluit goed uit. Anders loop je bijvoorbeeld het risico van schimmelvorming of werking van het hout. Een plastic fluit kan nooit last krijgen van schimmelvorming.

Houten blokfluiten horen regelmatig schraal in de olie te worden gezet. Op die manier kan inwerking van het vocht in de fluit worden voorkomen. Een plastic blokfluit heeft geen onderhoud nodig.

Het gewicht van plastic en houten blokfluiten

Houten blokfluiten zijn aanzienlijk zwaarder dan plastic blokfluiten. Als je last hebt van rsi-achtige klachten of je wilt op een relatief zwaar wegend instrument zoals een tenorblokfluit of een basblokfluit spelen, kan een plastic blokfluit van goede kwaliteit een prima alternatief vormen. Kunststoffen blokfluiten wegen namelijk veel lichter dan houten blokfluiten.

Sommige mensen vinden dat het gewicht van een plastic sopraan- of altblokfluit al te laag is om het gevoel te hebben dat ze een echt muziekinstrument in handen hebben. Voor die mensen bestaan er een aantal types blokfluiten waarbij de kop van plastic is, maar het middendeel en het voetje van echt hout.

Zon en luchtvochtigheid en je blokfluit

Bij houten instrumenten is het van groot belang om flinke wisselingen van temperatuur of luchtvochtigheid te voorkomen. Zorg er daarom voor dat je fluit nooit in de zon, achter zonbeschenen glas of naast of zelfs op de centrale verwarming ligt. Een plastic fluit kan goed tegen wisselingen van temperatuur of vocht. Al te droge lucht kan een houten fluit doen scheuren.

Allergieën en bepaalde houtsoorten

Sommige mensen blijken allergisch voor bepaalde houtsoorten, bijvoorbeeld voor palissander. Bij kunststoffen blokfluiten doet dit probleem zich niet voor.

Een solide of kwetsbaar instrument?

Bij een houten blokfluit is het (zachte) labium het meest kwetsbare deel van het instrument. Een beschadigd labium maakt dat je blokfluit niet meer warm en helder kan klinken. Bij de plastic blokfluit is ook het labium van solide plastic.

Als je een ring draagt, kun je die maar beter afdoen als je op een houten blokfluit wilt spelen. Voordat je het weet, maakt je ring een butsje in je mooie fluit.

Plastic blokfluiten kunnen tegen een stootje, en mocht de plastic fluit een een of meer krasjes oplopen, zit je daar vermoedelijk niet zo sterk mee: plastic kwaliteitsblokfluiten zijn immers nog altijd veel goedkoper dan goede blokfluiten van hout? Als een krasje op je plastic fluit je zou storen, koop je gewoon voor weinig geld weer een nieuwe en je maakt iemand anders blij met jouw afgedankte fluit.

Meer informatie over de verschillende merken van plastic sopranino-, sopraan-, alt-, tenor- en basblokfluiten vind je  in het artikel over de betere plastic blokfluiten.

Dossier blokfluit

Dit artikel maakt deel uit van het dossier blokfluit. Via dit dossier vind je een overzicht van alle artikelen die op deze onderwerpen betrekking hebben.

Een eerdere versie van dit artikel werd op 12 augustus 2012 door de auteur, Manon Troppo, gepubliceerd op Infonu.nl onder de titel: Plastic blokfluit echte concurrent voor een houten fluit?

Bronnen

  • On Choosing a Recorder; John Everingham; Dolmetsch online; http://www.dolmetsch.com/whichrecorder.htm
  • FAQs for Beginners; Antique Sound Workshop; http://www.aswltd.com/recfaqs.htm
  • Plastic recorders; Antique Sound Workshop; http://www.aswltd.com/guiderec.htm#plastic
  • Blokfluit; Wikipedia; http://nl.wikipedia.org/wiki/Blokfluit
Categorieën
Blokfluit

Hoe blaas je zuiver op een blokfluit?

Op een blokfluit leer je snel en makkelijk je eerste liedjes spelen. Maar het blazen van mooie, zuivere tonen uit je muziekinstrument, vraagt een serieuze studie van de blokfluittechniek. Net als veel andere blaasinstrumenten (zoals de dwarsfluit of de klarinet) klinkt ook de blokfluit van zichzelf enigszins onzuiver. Daarom is het leren intoneren op blaasinstrumenten zo belangrijk. Welke factoren spelen een rol bij het goed zuiver leren spelen op de blokfluit? Lees de tips.

De blokfluit als serieus muziekinstrument

Evenals bij de meeste andere blaasinstrumenten klinkt ook de blokfluit van zichzelf niet geheel zuiver. Dat de blokfluit wel en veel andere blaasinstrumenten niet de naam hebben om vals te klinken, heeft een bijzondere oorzaak. Mensen die andere, veelal duurdere blaasinstrumenten spelen, leren tijdens hun muziekles hoe ze zuiver kunnen intoneren. Mensen die de blokfluit leren spelen om erachter te komen of een blaasinstrument eigenlijk wel bij hen past, komen meestal niet aan dit enigszins gevorderde stadium toe. Wie wel de juiste blokfluitgrepen toepast, maar verder voor het vaderland weg blaast, klinkt op de blokfluit soms zelfs uitgesproken vals.

Foto van transparant roze Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant roze (bol.com)
Foto van doorschijnend groene Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant groen (bol.com)
Foto van doorschijnend blauwe Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant blauw (bol.com)

Toch is het goed mogelijk om mooie en zuivere tonen uit een blokfluit te krijgen. In het verleden speelde de blokfluit een belangrijke rol in de muziek. Voor de vroegere grote populariteit van de blokfluit was een goede reden: de blokfluit heeft een aantal interessante akoestische eigenschappen. Het is dan ook niet voor niets dat de vroegere grote componisten de blokfluit een volwaardige rol toekenden. Denk bijvoorbeeld aan sommige composities van G.F. Handel, zoals ‘Watermusic’ of zijn blokfluitsonates of sommige sonates van Vivaldi. In stukken voor barokorkest zie je vaak blokfluiters meespelen. De blokfluit met haar subtiele en ingetogen klankeigenschappen verdween geleidelijk uit de gebruikelijke bezetting van orkesten toen de veel luider klinkende instrumenten hun opmars deden. Het had dus helemaal niets te maken met de vermeende onzuiverheid van de blokfluiten.

Maar hoe krijg je dan de zo vurig gewenste zuivere tonen uit je fluit? Enkele factoren zijn van belang.

De ene blokfluit is de andere niet

Yamaha sopraanblokfluit YRS-23 (kunststof) met dubbele Duitse boring
Ivoorwitte Yamaha sopraanblokfluit YRS-23 (ABS-kunststof) met dubbele Duitse boring (bol.com)

Het is het handigst als je begint te leren spelen op een blokfluit die van zichzelf al redelijk zuiver is. Het ene model blokfluit is op dit punt beter geschikt dan de andere. Ook tussen blokfluiten van hetzelfde merk en model en soort hout kunnen verschillen zitten: iedere boom en iedere tak waarvan een fluit wordt gebouwd, heeft andere klankeigenschappen. Alleen de kunststof blokfluiten van hetzelfde merk en model komen zeer sterk met elkaar overeen.

Overigens geeft een aantal gevorderde blokfluitspelers, die goed hebben leren intoneren, eerder de voorkeur aan een instrument met een intrigerende en rijke toon dan aan een instrument waarvan de sterkste eigenschap de zuiverheid is. Beginners kunnen beter kiezen voor een instrument dat van zichzelf al behoorlijk zuiver is.

Bedenk dat veel liefhebbers van de blokfluit verschillende blokfluiten van verschillende modellen (middeleeuwen, renaissance, barok en moderne tijd) en stemmingen bezitten. Denk aan de sopraanblokfluit in C, altblokfluit in F, tenorblokfluit in C of de basblokfluit in F. Deze fluiten zijn verkrijgbaar met een enkele of dubbele boring (Duitse dubbele boring of de dubbele barokboring) en in verschillende stemmingen, van A =415 Hz (vaak de barokstemming genoemd), A=436 Hz, A=440 Hz (de huidige officiële stemming) of zelfs A=442 Hz of A=444 Hz (om beter te kunnen samenspelen met de nieuwere moderne instrumenten die vaak in die hogere stemmingen worden aangeboden).

Het is niet ongewoon als je tijdens bijeenkomsten voor samenspel blokfluiters ziet met een mandje of koffertje vol verschillende blokfluiten voor de verschillende soorten muziek. Het is dan ook praktisch om je eerste blokfluit te beschouwen als de eerste aanwinst voor je blokfluitcollectie.

Gebruik hulpgrepen voor de blokfluit

Voor sommige tonen die hardnekkig te hoog of te laag klinken, kun je vaak hulpgrepen toepassen waardoor je fluit ook bij die tonen zuiver klinkt.

Soms vind je de klank van een bepaalde blokfluit zo prachtig, dat je het er graag voor over hebt om hier en daar, in plaats van voor standaardgrepen, te kiezen voor hulpgrepen en bewust intoneren.

Een uitgebreide collectie grepen en hulpgrepen voor de blokfluit vind je in The Woodwind Fingering Guide for the Recorder. Met behulp van deze grepentabel kun je per toon en voor opeenvolgende tonen uitzoeken welke grepen het best bij jouw blokfluit passen.

Oefen het zuiver spelen met behulp van een chromatisch stemapparaat

Foto van donkerbruin/ivoorwitte plastic Yamaha sopraanblokfluit YRS-31 met bewaarhoesje
Yamaha sopraanblokfluit YRS-31 van donkerbruin/ivoorwitte ABS-kunststof (bol.com)

Er zijn digitale, chromatische stemapparaten in de handel die elke toon herkennen en weergeven in hoeverre die toon een bepaalde standaardtoon benadert. Let op dat je een chromatisch stemapparaat nodig hebt. Zo’n stemapparaat herkent automatisch alle halve en hele tonen. Aan een stemkastje dat speciaal bedoeld is voor de gitaar heb je voor de blokfluit helemaal niets, omdat zo’n apparaat alleen de noten van de zes gitaarsnaren herkent.

Sommige stemapparaten werken met wijzertjes. Daarbij streef je erna om voor elke toon de wijzer precies in het midden te krijgen. Andere stemapparaatjes werken met lampjes, al dan niet in verschillende vormen en kleuren voor een snelle herkenning van de gemeten zuiverheid.

Als bij een stemapparaat dat met vijf lampjes werkt de drie middelste lampjes branden, speel je zuiver. Als slechts de linker twee van de drie middelste lampjes branden, klink je iets te laag, branden slechts de twee rechter, dan klink je iets te hoog. Als een van de uiterste lichtjes oplicht, weet je dat de toon die je hoort flink onzuiver klinkt. Er zijn ook softwarematige stemapparaten.

Moderne stemapparaten reageren pijlsnel op elke nieuwe toon die je speelt. Als je het gevoel hebt dat je stemapparaatje net niet helemaal zuiver lijkt, heb je waarschijnlijk een goed getraind gehoor. Standaard maken deze apparaatjes namelijk gebruik van de gelijkzwevende stemming (die het mogelijk maakt om bijvoorbeeld op een piano of een ander instrument met ‘vaste’ tonen in alle twaalf toonsoorten ongeveer even zuiver te spelen). Sommige geavanceerde stemapparaatjes bieden de mogelijkheid om ook te kiezen voor een of meer van de welgetempereerde stemmingen.

In alle gevallen oefen je het zuiver spelen door lange noten te spelen, bijvoorbeeld in de vorm van toonladders en intervallen. Er zijn wat trucs om met je embouchure een toon door intonatie zuiverder te laten klinken, maar in het algemeen kom je al een heel eind als je je een bepaalde toon voorstelt voordat je die blaast. En natuurlijk wil je leren blazen met ademsteun om te komen tot een zuiverder en vollere klank.

De kwestie van de dynamische mogelijkheden van je fluit

De blokfluit reageert zeer gevoelig op verschillen in druk bij het blazen. Forte of piano spelen, kun je slechts in beperkte mate realiseren. Als je iets luider blaast, gaat de toon van de blokfluit namelijk omhoog. En als je iets zachter blaast, gaat de toon van je fluit omlaag.

Probeer als beginner op de blokfluit het luider of zacht er spelen daarom vooral te suggereren, door de luide tonen breed te spelen en de zachte noten wat korter. Als je wat verder op de blokfluit gevorderd bent, kun je door middel van intoneren dit stijgen of dalen van de toon enigszins tegengaan. Op sommige (betere) blokfluiten is dit een stuk eenvoudiger dan op andere blokfluiten het geval is.

Samenspel met andere blokfluiten

Omslag Baroque Recorder Anthology, Volume 1: 30 werken voor de sopraanblokfluit met begeleiding van de piano (of gitaar ad lib.) Inclusief cd. Onder redactie van Gudrun Heyens; Op het boekomslag zie je een schilderij van blokfluitspeler
Baroque Recorder Anthology, deel 1 ; 30 werken voor sopraanblokfluit met pianobegeleiding (gitaar ad lib.) inclusief cd; uitgeverij: Schott (bol.com)

Als je in een groepje blokfluiters speelt, is het handig om een fluit te gebruiken met dezelfde stemming. In zo’n blokfluitensemble, ook wel blokfluitkoor genoemd, wordt de stemming van de blokfluiten bepaald door de fluit die het laagst is gestemd. De andere spelers moeten dan de kop van hun instrument een stukje uittrekken. Door het uittrekken maak je de feitelijke lengte van de blokfluit langer en dus de tonen lager. Helaas heeft dit uittrekken negatieve effecten op de zuiverheid. je moet dan namelijk sterker intoneren dan wanneer je de kop op de standaardafstand van enkele millimeters boven het middendeel zou plaatsen.

Sommige blokfluitensembles kiezen gemakshalve er bewust voor om allemaal hetzelfde merk en model voor alle soorten blokfluiten voor hun samenspel te gebruiken.

Overigens, een wat grotere groep blokfluiters klinkt gemakkelijker zuiver dan een kleine groep. Hoe meer mensen eenzelfde stem bezetten, des te eerder het menselijk oor geneigd is de tonen als ‘rijk’ te ervaren in plaats van als ‘enigszins onzuiver’.
Dit geldt niet alleen voor blokfluiten, maar bijvoorbeeld ook voor violen. Een beginnende groep blokfluiters kan dus maar beter uit een flink aantal spelers bestaan, waardoor per stem sprake is van een meervoudige bezetting.

Samenspel met andere moderne muziekinstrumenten

Veel blokfluiten zijn om historische redenen lager dan de tegenwoordig officiële frequentie van A=440 Hz (de toonhoogte van een gebruikelijke stemvork). Dat vormt een probleem als je bijvoorbeeld met een piano wilt samenspelen. Daarom kun je tegenwoordig blokfluiten kopen die net zo hoog klinken als andere moderne muziekinstrumenten. Zo kun je tegenwoordig blokfluiten met een stemming van A=440 Hz of A=442 Hz of zelfs A= 444 Hz kopen!

Violisten kunnen in beginsel hun instrument wel iets lager stemmen om zich aan de stemming van een blokfluit aan te passen, maar vaak doen violisten dat liever niet, omdat een viool nu eenmaal een heel stuk stralender klinkt als deze iets hoger is gestemd.

Met gitaristen is het betrekkelijk ideaal samenspelen. Een gitarist is vaak bereid om zijn instrument iets lager te stemmen om tegemoet te komen aan een blokfluit met een wat lagere stemming. Bovendien heeft de klassieke gitaar net als de blokfluit een wat subtiele en ingetogen klank. Dat maakt het samenspel extra aantrekkelijk.

Veel huidige muziekinstrumenten zoals de moderne dwarsfluit of de klarinet zijn betrekkelijk luid. Gelukkig kun je ook speciale blokfluiten vinden die van zichzelf relatief luid zijn. Dan kun je wat beter, zonder al te sterk te hoeven blazen en dus zonder negatief gevolg voor de klank, je eigen stem overeind houden in een heterogeen gezelschap van instrumentalisten. Als je de keus hebt, kies je in zo’n geval bij voorkeur, voor het octaveren van je stem op de altblokfluit (je speelt alle noten in dat geval dus een octaaf hoger). Ook bij een van nature wat zachter klinkend instrument als de blokfluit zijn de hogere tonen in een muziekstuk voor verschillende muziekinstrumenten nu eenmaal gemakkelijker hoorbaar dan de lagere tonen.

Natuurlijk kun je ook ervoor kiezen om niet op de altblokfluit te octaveren, maar te kiezen voor het spelen op sopraanblokfluit. Bedenk wel dat het moeilijker is om zuiver te spelen op een sopraanblokfluit dan op een altblokfluit. Dit komt omdat de sopraan een stuk kleiner is dan de alt en daarom ook de afstanden tussen de toongaten bij de sopraan kleiner zijn dan bij de alt. Daar komt nog bij dat het nu eenmaal lastiger is om op een wat kleiner instrument zuiver te blazen dan op een wat groter muziekinstrument.

Als je met bovenstaande tips rekening houdt en daarnaast werkt aan de ontwikkeling van je ademsteun, wordt het aanzienlijk eenvoudiger om zuiver te spelen op de blokfluit.

Een eerdere versie van dit artikel werd op 27 april 2012 door de auteur, Manon Troppo, gepubliceerd op Infonu.nl onder de titel: Hoe blaas je zuiver op een blokfluit?

Dossier blokfluit

Dit artikel maakt deel uit van het dossier blokfluit. Via dit dossier vind je een overzicht van alle artikelen die op deze onderwerpen betrekking hebben.

Categorieën
Blokfluit

Toonvorming voor beginners op de blokfluit

Uit een blokfluit krijg je heel makkelijk geluid. Maar hoe krijg je echt mooie tonen uit dit muziekinstrument? De manier waarop je aanblaast, bepaalt voor een groot deel de kwaliteit van je toon. Hoe werk je als beginner aan een goede toonvorming en een goede embouchure voor de blokfluit? Hoe gaat het aanblazen precies in zijn werk? Lees de tips als je een solide basis wilt leggen voor het leren blokfluiten.

Wat is embouchure?

Foto met de juiste houding van schouders, armen, ellebogen en vingers voor het spelen op de blokfluit
De juiste speelhouding voor de blokfluit (bron)

De kwaliteit en de aard van de klanken die je met je blokfluit voortbrengt, wordt voor een groot deel bepaald door je embouchure. Dat wil zeggen, door het samenstel van factoren zoals:

  • de stand van je lippen en je kaken en de spierspanning van je mond en andere gespierde delen van je gezicht
  • je ademsteun
  • de vorm en de richting van je luchtstroom

In dit artikel voor echte beginners kunnen we alleen de allereerste basis voor je embouchure en dus het blazen op de blokfluit leggen. Achtereenvolgens komen de volgende aspecten aan de orde.

Is het wel echt nodig om voor de blokfluit aan je embouchure te werken?

Yamaha sopraanblokfluit YRS-23 (kunststof) met dubbele Duitse boring
Ivoorwitte Yamaha sopraanblokfluit YRS-23 (ABS-kunststof) met dubbele Duitse boring (bol.com)

Misschien beschouw je de blokfluit als een opstapinstrument ter voorbereiding van het leren spelen op een ander muziekinstrument. Bijvoorbeeld omdat het al heel snel mogelijk is om op een blokfluit je eerste liedjes te spelen, of omdat er al voor weinig geld een geschikte blokfluit te koop is.Toch kun je ook in dat geval veel meer plezier van de blokfluit hebben als je vanaf het eerste begin aan een goede toonvorming werkt.

Om te beginnen, klinkt je muziek direct al een stuk beter als je je aan enkele basisprincipes houdt. En kies je later voor een tweede blaasinstrument, dan ben je je al veel meer bewust van het soort aandachtspunten dat bij de ontwikkeling van een goede embouchure komt kijken. Dat is ook het geval als dat andere blaasinstrument een heel ander soort embouchure vereist. Denk bijvoorbeeld aan de klarinet, de saxofoon of de dwarsfluit.

Een aantal mensen kiest voor het leren spelen op de blokfluit, omdat ze zich tot de klank en de mogelijkheden van dit muziekinstrument voelen aangetrokken. Als je tot die mensen behoort die graag bijvoorbeeld originele renaissancemuziek of barokmuziek voor de blokfluit willen spelen, spreekt het vanzelf dat je de nodige energie wilt investeren in het ontwikkelen van een goede embouchure. Je wilt immers zuiver kunnen intoneren, ook als je wat luider of zachter speelt en een bepaalde klankkleur laten horen?

Foto van transparant roze Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant roze (bol.com)

Voorbereiding op het blazen van je eerste tonen op je blokfluit

Foto van doorschijnend groene Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant groen (bol.com)
Foto van doorschijnend blauwe Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant blauw (bol.com)

Neem de houding voor het spelen van de blokfluit aan zoals beschreven in het artikel Basishouding voor de blokfluit. Zet nu de fluit aan je lippen. Let erop dat je altijd de blokfluit naar je hoofd en lippen toe brengt. Doe nooit het omgekeerde.

Je lippen bestaan uit de stevige, vlezige rode buitenkant die zichtbaar is als je je mond dicht hebt en uit een wat zachter deel aan de binnenkant van je mond. Laat het mondstuk precies op de grens van deze twee delen van je lip rusten.

Een veel voorkomende beginnersfout is dat een nieuweling het mondstuk veel te ver in zijn mond stopt, alsof het om een klarinet of saxofoon zou gaan.

Je onderlip moet het mondstuk aan de onderkant wel gemakkelijk goed kunnen afsluiten. Daartoe gebruik je deels het zachtere, deels het wat steviger deel van je onderlip.

Let erop dat je de bovenlip niet helemaal ontspant, want er mag geen ‘luchtlek’ zijn tussen de lippen en het mondstuk. Zorg dat je lippen en je kaak zo natuurlijk mogelijk aanvoelen. Klem je kaken niet op elkaar. En druk de lippen niet naar binnen.

Laat je instrument steunen op je onderlip en je rechterduim. Het duurt vaak enige tijd voordat je de juiste balans hebt gevonden. Lukt het niet direct? Meestal is dat te verhelpen met het nog eens bestuderen van het bovengenoemde artikel over de basishouding voor de blokfluit.

Zeg nu de de de (enzovoorts) in de blokfluit. Dit is de manier waarop je in het allereerste begin met het blazen op de blokfluit begint met articuleren. Zeg dus niet te te te in de blokfluit. Later leer je bijvoorbeeld de te ke in je instrument te ‘zeggen’, maar voor een startende blokfluitist ligt de articulatie de het meest voor de hand.

De noten G, A en B in muziekschrift en voorzien van de bijbehorende grepen voor de sopraanblokfluit
De grepen voor je eerste noten op de sopraanblokfluit, G, A en B (oftewel: do re mi)

Hierboven zie je de grepen voor de G (do), A (re) en B (mi) voor de sopraanblokfluit. De eerste noot die je ziet op de notenbalk is een G (do). Eronder staat een schematische weergave van een blokfluit. De onderste cirkel is het (bedekte) toongat voor de linkerduim. De linkse drie blauwe cirkels stellen de (bedekte) toongaten voor de wijsvinger, middelvinger en ringvinger.

Denk eraan dat de fluit alleen op je rechterduim steunt. Bestudeer eventueel nogmaals de informatie in het artikel over het vinden van de juiste houding voor de blokfluit.

Voor de greep van de noot A (re) til je de linker ringvinger op. Voor de greep van de noot B (mi) ook nog de middelvinger. Voor de noot B heb je van de linkerhand dus alleen de duim en de wijsvinger nodig.

Heb je een altblokfluit, dan leveren bovenstaande drie grepen je niet de noten G, A en B op, maar de (lager klinkende) C, D en E.

Streef naar een gelijkmatige toon

Voor de ontwikkeling van een goede toonvorming is het belangrijke om bij wijze van oefening lange noten te blazen. Zet een gelijkmatige druk onder de tonen en voorkom daarmee dat de noot ‘rafelig’ klinkt. Stel je voor dat je met je toon een stabiele, horizontale rechte lijn produceert.

De ideale ademdruk voor je blokfluit

Om een beeld te krijgen van de ademdruk waarbij jouw blokfluit optimaal klinkt, blaas je eerst zacht en vervolgens steeds luider en daarna weer steeds zachter.

Stoor je hierbij niet aan het hoger of lager worden van de klank. Luister bij welke ademdruk je blokfluit optimaal klinkt met een lieflijke, maar volle toon. Probeer deze ademdruk zoveel mogelijk aan te houden.

Je zult merken dat je bij een altblokfluit iets meer lucht nodig hebt dan bij een sopraanblokfluit en bij een tenorblokfluit weer wat meer lucht dan bij een altblokfluit.

Ook zul je merken dat een sopraanblokfluit vanwege de hogere ligging van de tonen in het algemeen wat luider pleegt te klinken dan een altblokfluit en een altblokfluit weer wat luider dan een tenorblokfluit.

Hoe voorkom je dat je blokfluit vals klinkt?

afbeelding van een kwartetspel over alles wat met het notenschrift te maken heeft.
Notenkwartetspel om speels het muziekschrift te leren (notenbalken, muzieknoten en muziekbegrippen) (bol.com).

Het zuiver spelen op de blokfluit is een kunst apart. Als beginner doe je er goed aan je vóór het spelen van een bepaalde noot je voor te stellen hoe die bepaalde toon hoort te klinken. Deze manier van onbewust intoneren is de makkelijkste en mogelijk ook de meest effectieve manier om zuivere tonen uit je muziekinstrument te krijgen. Ook gevorderde blokfluitspelers hanteren deze techniek, zij het naast een aantal andere technieken. Wil je meer weten over de zuiverheid van tonen en de blokfluit? Lees dan het artikel Hoe blaas je zuiver op een blokfluit?

Overigens, het is gemakkelijker om zuiver te spelen op een blokfluit die van zichzelf al redelijk zuiver is gestemd. Dat geldt voor de meeste moderne blokfluiten van een goed merk, maar het is altijd verstandig om een blokfluit uit te proberen, voordat je die koopt.

Word je duizelig van het blazen op je fluit?

Soms krijg je als beginner van het blazen op de blokfluit een licht gevoel in je hoofd. Dit is het gevolg van een grotere hoeveelheid beschikbare zuurstof in je bloed door het blazen op de fluit dan je gewend bent. Als het je overkomt, ga dan rustig zitten (als je staande speelt) en stop even met spelen. Blaas rustig en lang voor je uit (zonder fluit). Dit typische beginnersprobleem gaat vanzelf over. Je lichaam went snel aan een betere zuurstoftoevoer naar de hersenen.

Je eerste liedjes

Je kunt nu beginnen met het spelen van je eerste tonen en de eerste liedjes. Lees ook het artikel over het gemakkelijk noten leren lezen. Bij het instuderen van muziek voor de blokfluit kun je veel gemak hebben van het programma BestPractice 1.03 of van een muzieknotatieprogramma. Een leuke lesmethode voor de blokfluit is bijvoorbeeld de Methode van de 21ste eeuw voor blokfluit, deel 1. Deze muziekmethode met cd is samengesteld door Frank Glaser en Joke Claessens. Gratis bladmuziek met eenvoudige en bekende liedjes vind je bijvoorbeeld op de muziekpagina van Jan Wolters.

Veel plezier met het spelen van je eerste liedjes op de blokfluit!

Dossier blokfluit

Dit artikel maakt deel uit van het dossier blokfluit. Via dit dossier vind je een overzicht van alle artikelen die op deze onderwerpen betrekking hebben.

Een eerdere versie van dit artikel werd op 29 april 2012 door de auteur, Manon Troppo, gepubliceerd op Infonu.nl onder de titel: Blokfluit: toonvorming voor beginners.

Bronnen

  • Afbeelding met als onderschrift: De juiste speelhouding voor de blokfluit: : La Folle Journée in Nantes, 31 january 2009, grande halle de Lübeck: baroque alto recorder from Nantes’ Ensemble de musique ancienne; Pymouss; dit bestand is gelicenseerd onder de Creative Commons-licenties Naamsvermelding-Gelijk delen 3.0 Unported, 2.5 Algemeen, 2.0 Algemeen en 1.0 Algemeen; http://commons.wikimedia.org/wiki/File:FolleJourn%C3%A9e2009_altorecorder.jpg?uselang=nl
  • Von F’ bis G”” : Altblokflötenschule; Hanspeter Schär; Margrit Gerber; Verlag Musikhaus Pan
  • Record method online; Dr. Brian Blood; http://www.dolmetsch.com/lesson0.htm
  • The Modern Recorder Player, Volume 1; Walter van Hauwe; Schott & Co Ltd