Categorieën
Saxofoon

Wat moet je weten voordat je een saxofoon kiest?

Er is een groot aantal verschillende types saxofoon op de markt. Qua populariteit staat de altsaxofoon op nummer 1, gevolgd door de tenorsaxofoon op nummer 2. Verder zijn de sopraansaxofoon en de baritonsaxofoon ook nog redelijk gangbaar.

Andere types zoals de sopraninosaxofoon of de bassaxofoon kom je zelden tegen. Wil je een goede indruk krijgen van de verschillen in klankkleur tussen de verschillende types? Luister dan bijvoorbeeld eens naar verschillende saxen op youtube.

De saxofoon als transponerend instrument

Omslag Tipboek saxofoon: de complete gids inclusief grepentabellen; Hugo Pinksterboer; afbeelding waarop man altsaxofoon speelt
Tipboek saxofoon: de complete gids inclusief grepentabellen (bol.com)

Alle saxofoons, groot en klein, gebogen of recht, ‘werken’ in beginsel op dezelfde manier. Het zijn transponerende instrumenten.

Zo zijn de altsaxofoon en de baritonsaxofoon zogenaamde Es-instrumenten. Dat betekent dat als je een C speelt, je de Es hoort die daaronder ligt.

De sopraansaxofoon en de tenorsaxofoon zijn zogenaamde Bes-instrumenten. Dat betekent dat als je een C speelt, er de Bes klinkt die daaronder ligt.

Totdat je leert transponeren (dat lijkt moeilijker dan het is) gebruik je voor samenspel met andere mensen altijd bladmuziek die speciaal voor jouw type instrument (Es-instrument of Bes-instrument) is bedoeld.

Waarom veel mensen twee (of drie) types saxofoon spelen

Veel mensen spelen meer dan één type saxofoon; vaak is dat een alt en een tenor of een alt en een sopraansaxofoon. Dat heeft deels te maken met het feit dat het normale bereik van een saxofoon ongeveer 2,5 octaaf is (al weten gevorderde spelers er wel ruim drie tot (bijna) vier octaven uit hun instrument te krijgen).

Bedenk dat het timbre (dus de klankkleur) van een bepaald type saxofoon zich beter leent voor bepaalde muziek dan een ander type saxofoon. Zo zul je voor een zwoele toon liever voor een tenorsax dan voor een altsax kiezen en vermoedelijk denk je dan al helemaal niet aan een sopraansax.

Wat bepaalt de specifieke klank van een saxofoon?

Het is niet alleen het type saxofoon dat bepaalt hoe je erop klinkt. Ook het merk en model saxofoon speelt een rol, evenals het mondstuk, het riet en de rietbinder. Maar het belangrijkst is je embouchure dat is het samenspel van alles wat je met je mond en keel doet als je op je sax blaast. Denk hierbij onder meer aan de plek waar de sax je lippen raakt, je lipspanning en wat je met je mondspieren doet, hoe diep je het mondstuk in je mond houdt, hoe groot je mondholte is, wat de vorm van je gebit is (o.a. of je een overbeet hebt of niet) hoe wijd je je keel opent, en nog veel meer.

Daarom is het van belang dat je niet kiest voor een bepaalde saxofoon omdat een saxofonist die jij bewondert er zo’n prachtig geluid uit haalt. Het zou zomaar eens kunnen zijn dat jij op een andere saxofoon veel beter tot je recht komt. Als je een sax wilt uitzoeken, kun je dat het beste samen doen met een saxofoondocent of iemand anders die goed in staat is om een (nieuwe of tweedehands) saxofoon te beoordelen. Wil je weten op welke aspecten je allemaal moet letten bij het uitzoeken van een saxofoon? Die informatie vind je uitgebreid beschreven in het Tipboek saxofoon: de complete gids inclusief grepentabellen (verkrijgbaar via o.a. bol.com).

Dossier saxofoon

Dit artikel maakt deel uit van het dossier saxofoon. Daar vind je een overzicht van alle artikelen over het zelf (leren) spelen van de saxofoon. Kijk ook eens bij de artikelen over de verschillen en overeenkomsten tussen sopraan- en altsaxofoons en tenor- en baritonsaxofoons.

Categorieën
Saxofoon

Wil je sopraan- of altsaxofoon leren spelen?

Wil je saxofoon leren spelen? En vraag je je af of je daarmee het beste kunt beginnen op een sopraansaxofoon of op een altsaxofoon? Vorm je dan eerst een globaal beeld van de overeenkomsten en verschillen tussen deze twee saxofoons. Denk hierbij vooral aan aspecten zoals klankkleur en muziekrepertoire.  Een andere kwestie is in hoeverre de grootte en zwaarte van het instrument een rol verdient bij je keus.

Achtereenvolgens komen de belangrijkste kenmerken van respectievelijk de sopraansaxofoon en de altsaxofoon aan de orde.

De sopraansaxofoon

Omslag Tipboek saxofoon: de complete gids inclusief grepentabellen; Hugo Pinksterboer; afbeelding waarop man altsaxofoon speelt
Tipboek saxofoon: de complete gids inclusief grepentabellen (bol.com)

De sopraansax is een van de vier meest gangbare saxen. Evenals de andere saxofoons is ook de sopraansax een transponerend instrument. De sopraan klinkt een heel octaaf hoger dan de tenor en is evenals die sax een Bes-instrument. In het geval van de sopraansax klinkt een gespeelde C als een Bes. De sopraansax klinkt dus een hele toon lager dan genoteerd wordt. De laagste noot op deze sopraansax klinkt een kwart hoger dan de laagste noot op de altsaxofoon.

De sopraan is kleiner en lichter dan de populaire altsax, maar is toch meestal duurder bij een gelijke kwaliteit van het muziekinstrument. Dat heeft niet alleen te maken met het feit dat er minder sopraansaxen dan altsaxen worden gebouwd, maar ook omdat het bouwen van een goed zuivere en gebalanceerd klinkende sopraan nu eenmaal meer moeite kost (omdat de verschillende afstanden op dit instrument zo klein zijn) dan bij een wat groter instrument het geval zou zijn.

Schijnbare overeenkomst met de klarinet

Op het eerste gezicht lijkt de doorgaans rechte sopraansax qua vorm meer op een klarinet dan op een saxofoon. Maar het geluid van een sopraansaxofoon is heel anders. Dat heeft niet alleen te maken met het feit dat de body van een saxofoon doorgaans van messing (en soms van een ander metaal) is, terwijl de body van een klarinet doorgaans van hout is. Het is vooral het verschil in vorm onderaan dat voor een ander soort geluid zorgt: een sopraansax wordt naar onderen toe steeds wijder, terwijl een klarinet onderaan relatief weinig wijder is dan bovenaan.

Qua geluid lijkt een sopraansax veel minder op een klarinet dan op een hobo. Overigens een hobo vraagt als dubbelrietinstrument een heel andere aanzet dan de saxofoon als enkelrietinstrument. Een klarinet is net als een sax een enkelrietinstrument, maar de manier van aanzetten is toch enigszins anders.

De benodigde embouchure voor een klarinet is anders dan voor een saxofoon. Zo is de ‘glimlachembouchure’ die je vaak bij klarinettisten aantreft, minder geschikt voor het spelen op de saxofoon.

Het timbre van de sopraansaxofoon

Houd je van het typische lichte, maar doordringende geluid van een sopraansaxofoon? Als de klank van de hobo je aanspreekt, is de kans dat je ook van de klank van een sopraansax houdt, relatief groot.

Een sopraansax klinkt betrekkelijk warm in het lage en middenregister en doordringend in het hoge register. Over het hele bereik is de sopraan helderder, lichter en tegelijkertijd doordringender dan een altsax.

Muziek voor de sopraansaxofoon

Als sopraansaxofonist in bijvoorbeeld een fanfare of ander blaasorkest of in een gemengd muziekensemble krijg je vaak een (hoge) melodiestem te spelen. Je krijgt ook relatief vaak solo’s toegewezen.

Op je sopraansaxofoon kun je in beginsel alle muziek spelen die voor saxofoons is bedoeld. Maar als je met een cd die bedoeld is voor de altsax wilt meespelen, zul je, afhankelijk van de hoogte van het muziekstuk, omhoog of omlaag moeten transponeren (en soms binnen een stuk de ene keer omhoog en de andere keer omlaag…). Wel kun je gemakkelijk meespelen met een cd voor tenorsaxofoon. Bedenk wel dat je dan een octaaf hoger klinkt dan door de componist of arrangeur is bedoeld. Er bestaan wel begeleidingscd’s die speciaal voor de sopraansaxofoon zijn bedoeld, maar dat zijn er relatief weinig.

Kiezen voor een sopraansax omdat een altsax (nog) te groot is?

De ‘gewone’ sopraansaxofoon heeft een rechte body en een rechte, soms enigszins gebogen hals. Er zijn ook wel sopraansaxen met een gebogen body. Die lijken qua vorm op een kleine uitvoering van een altsax. Daarom beginnen sommige kinderen met een klein postuur op zo’n gebogen sopraansaxofoon. Het is overigens de vraag of dat verstandig is: het is veel moeilijker om op een sopraansax zuiver te spelen dan op een altsax. Er zijn namelijk speciale altsaxen die specifiek geschikt zijn voor beginnende spelers met een zeer klein postuur. Denk bijvoorbeeld aan Roy Benson kindersaxofoons.

De altsaxofoon

Als je iemand hoort zeggen dat hij ‘saxofoon’ speelt, bedoelt hij meestal de altsaxofoon. Dit is het meest gangbare type saxofoon. Deze is een slag kleiner dan de tenorsaxofoon en wat groter dan de sopraansaxofoon. Het is aanzienlijk gemakkelijker om redelijk zuiver te spelen op een altsax dan op een sopraansax.

De altsax is een Es-instrument. Dat wil zeggen dat als je een C speelt, er de Es klinkt die onder de C ligt.  Anders gezegd, de altsax klinkt een grote sext lager dan genoteerd staat.

Het timbre van de altsaxofoon

Niet alleen het bereik verschilt per type saxofoon, maar ook het timbre. Zo klinkt een altsaxofoon warmer dan een sopraansax, maar minder warm dan een tenorsaxofoon. Sommige mensen vinden een alt levendiger (in de zin van minder strak) klinken dan een sopraan, maar minder levendig dan een tenorsaxofoon.

Wellicht goed om te weten dat de levendigheid van de klanken uit een bepaald type instrument vaak meer met dat instrument zelf en de vaardigheid van de bespeler ervan te maken hebben dan met het type instrument.

Muziek voor de altsaxofoon

Voor de alt als populairste type saxofoon is gigantisch veel muziek in uiteenlopende muziekstijlen gecomponeerd en gearrangeerd. Misschien denk je in eerste instantie aan jazzmuziek, bijvoorbeeld een jazzkwartet of een jazzkwintet of andere populaire lichte muziek, maar er zijn ook veel arrangementen van klassieke muziek voor de altsaxofoon. En als je op zoek bent naar cd’s waarop jouw solo door een piano of orkest wordt begeleid, heb je verreweg de meeste keus als je altsax speelt.

En als de hafabrawereld je aanspreekt: met een altsaxofoon kun je prima terecht in een fanfare of harmonieorkest. Mocht dat niet jouw soort muziek zijn, denk dan eens aan een bigband.

De altsax is kleiner en lichter dan de tenorsax

Veel mensen die saxofoon willen gaan spelen, twijfelen of ze op een altsax dan wel op een tenorsax willen beginnen. Bedenk dat hoe lager een blaasinstrument klinkt, des te langer de buis waardoor je blaast, is. Daarom is een altsax kleiner en (dus ook) qua gewicht ook lichter dan de tenorsax. Dat kan een voordeel zijn als je (nog) niet zo groot en sterk bent of als je relatief kleine handen hebt.

De altsax is groter en zwaarder dan de sopraansaxofoon

Verder zijn merken sommige altsaxen vanwege hun ergonomisch uitgekiende plaatsing van de kleppen beter geschikt voor kleine handen dan andere merken. Een klein postuur hoeft dus geen reden te zijn om te kiezen voor een sopraansaxofoon als je eigenlijk altsaxofoon wilt spelen. Ook de zwaarte van het instrument hoeft geen bezwaar te zijn: er zijn ergonomisch verantwoorde draagkoorden en draagtuigjes die effectief het gewicht van de sax over je bovenlijf verdelen.

Als je kleine handen hebt, is het wel van belang dat je een merk en type altsax kiest dat comfortabel in je handen ligt, bijvoorbeeld een Yanagisawa altsax. Deze Japanse saxofoonbouwer maakt kwaliteitssaxofoons in verschillende prijsklassen met bijzondere aandacht voor de ergonomische aspecten. De meeste kinderen vanaf een jaar of tien kunnen goed bij de kleppen van een Yanagisawa.

Er bestaan ook echte kindersaxofoons, denk aan die van Roy Benson. Er zijn zelfs volwassenen die op dit instapinstrument beginnen.

De meeste kinderen beginnen echter op de muziekschool op een Yamaha-saxofoon. Dat is niet alleen omdat dit voordelige muziekinstrument gemakkelijk aanspreekt, maar ook een goede prijs-prestatieverhouding heeft en bovendien tweedehands populair is. Yamaha-saxofoons worden in verschillende uitvoeringen voor verschillende doelgroepen (van beginners tot professionals) gemaakt.

Natuurlijk moet je een instapinstrumenten niet willen vergelijken met de krachtige, warme en levendige klank van bijvoorbeeld een Selmer Paris 80 Super Action Serie 2, laat staan met een oude Amerikaanse sax.

Overigens, het is goed mogelijk om met wat eenvoudige aanpassingen de bereikbaarheid van sommige kleppen op een sax te vereenvoudigen. Bijvoorbeeld om de zijkleppen beter bereikbaar te maken, zijn er speciale opzetstukjes (zogenaamde palm key risers) te koop. Grappig is dat deze niet alleen worden gebruikt voor handen die wat aan de kleine kant zijn, maar ook voor handen die wat aan de grote kant zijn (wel is het zo dat je afhankelijk van de grootte van je handen die zijkleppen met een andere plek van je hand bedient). Verder kan een reparateur met aangepaste stukjes kurk het gemak van de bediening van de kleppen vergroten.

Advies voor het kopen van een saxofoon

Als je een nieuwe of tweedehands saxofoon wilt gaan kopen, kun je hierbij het beste de hulp inroepen van een muziekleraar een zeer ervaren of professionele saxofonist of een saxofoonreparateur. Als je wilt weten waarop je allemaal moet letten bij de aanschaf van een sax, vind je uitgebreide aanwijzingen in het onder meer via bol.com verkrijgbare Tipboek saxofoon: de complete gids inclusief grepentabellen.

Dossier saxofoon

Dit artikel maakt deel uit van het dossier saxofoon. Daar vind je een overzicht van alle artikelen over het zelf (leren) spelen van de saxofoon. Kijk ook eens bij het artikel over de verschillen en overeenkomsten tussen tenor- en baritonsaxofoons.

Categorieën
Saxofoon

Wil je tenor- of baritonsaxofoon leren spelen?

Wil je saxofoon leren spelen en houd je vooral van volle en diepe klanken? Waarschijnlijk denk je dan aan een tenorsaxofoon of baritonsaxofoon. Op welke aspecten let je bij het maken van je keus? Hoe zit het bijvoorbeeld met de omvang en de aard van het muziekrepertoire? En met het timbre?

Wat zijn de belangrijkste overeenkomsten en de verschillen tussen een tenorsax en een baritonsax?. En hoe moet je een en ander zien in relatie tot het populairste type saxofoon, te weten de altsax?

De tenorsaxofoon

Omslag Tipboek saxofoon: de complete gids inclusief grepentabellen; Hugo Pinksterboer; afbeelding waarop man altsaxofoon speelt
Tipboek saxofoon: de complete gids inclusief grepentabellen (bol.com)

De tenorsax klinkt als transponerend muziekinstrument een none (negen tonen) lager dan genoteerd staat. Deze sax klinkt een heel octaaf lager dan de sopraansaxofoon.

De tenorsaxofoon is een stuk kleiner en lichter dan de baritonsaxofoon en aanzienlijk groter en zwaarder dan de altsax. Het is gemakkelijker om zuiver te spelen op een tenorsax dan op een altsax. Je herkent een tenorsaxofoon aan de enkele bocht in de hals

Mensen die groot van stuk zijn, kiezen soms voor de tenorsax omdat die voor hen prettiger hanteerbaar is dan de altsax waar de kleppen wat dichter bij elkaar zitten. Ook met een normaal postuur kun je goed tenorsax spelen. En met een ergonomisch draagtuigje kun het gewicht van de tenorsax goed over je lichaam verdelen.

Het timbre van de tenorsaxofoon

De tenorsaxofoon klinkt warmer, of zo je wilt, ‘vetter’ of ‘zwoeler’ dan een altsax, maar minder ‘vet’ of ‘dik’ dan een baritonsax. Alle saxofoons kennen veel expressiemogelijkheden, maar op de tenorsax krijg je wel heel erg veel mogelijkheden om je klank op een muzikale manier te sturen: van een intens fluistergeluid, een zwoel, fel, scheurend of bulderend geluid. In het lage en middenregister klinkt deze sax vol en rijk. En in het hoge register helder warm en doordringend.

Muziek voor de tenorsaxofoon

Denk je aan een tenorsaxofoon, dan heb je mogelijk een beeld van de jazzwereld voor je. Denk bijvoorbeeld aan een jazzkwintet. Maar je kunt ook goed terecht in saxofoonkwartetten. Of bij een fanfare of harmonieorkest. Of een bigband, dat wil zeggen, als lichte muziek jou aanspreekt.

De baritonsax

De baritonsax klinkt als transponerend muziekinstrument een heel octaaf plus een grote sext lager dan genoteerd: als je een C speelt, hoor je een Es die meer dan een octaaf lager klinkt dan genoteerd staat.

Van de vier meest gebruikte saxofoontypes is de baritonsax de grootste en dus ook de zwaarste. En verreweg de duurste. Om op een baritonsax te kunnen spelen, moet je vrij groot en sterk zijn. Een baritonsaxofoon is gemakkelijk herkenbaar aan de drie vrij scherpe bochten in de hals.

Het timbre van de baritonsaxofoon

Een baritonsaxofoon klinkt warm, vol en krachtig in het lage register. Maar je kunt er ook helder-warme en doordringende klanken in het hoge register mee maken.

Muziek voor de baritonsaxofoon

Met een baritonsax kun je onder andere terecht in een jazzcombo, een bigband of in een fanfare of harmonieorkest. Er bestaan relatief weinig composities en arrangementen voor de baritonsax. De bariton krijgt meestal een begeleidende of baspartij te spelen. Dit type sax wordt daarom vaak gebruikt als instrument voor ‘erbij’. De meeste mensen die baritonsax spelen, spelen ook een altsax en/of een tenorsax.

Als je een solo wilt spelen met een begeleidingscd, kies je waarschijnlijk voor een cd voor de altsaxofoon. Net als de alt is ook de bariton een Es-instrument. De bariton klinkt een heel octaaf lager dan de altsaxofoon.

Dossier saxofoon

Dit artikel maakt deel uit van het dossier saxofoon. Daar vind je een overzicht van alle artikelen over het zelf (leren) spelen van de saxofoon. Kijk eventueel ook eens in het artikel over de verschillen en overeenkomsten tussen sopraan- en altsaxofoons.

Categorieën
Saxofoon

Hoe komt het dat je saxofoon piept?

Als je bij het spelen op je saxofoon af en toe, of zelfs voortdurend, piepjes hoort, wil je natuurlijk weten hoe dat komt, en, nog belangrijker, hoe je dat kunt verhelpen. Om te beginnen, analyseer je welk van de drie globale mogelijkheden in jouw geval het meest in aanmerking komt. En daarna ga je werken aan de oplossing van het probleem.

Het irritante gepiep wordt, in grote lijnen, veroorzaakt door:

Tekening van man die verwoede pogingen doet om muziek uit zijn saxofoon te krijgen: bron: gutenberg.org
Man probeert op een gespannen manier geluid uit zijn saxofoon te krijgen

De speler veroorzaakt zelf het piepen van de saxofoon

Als je pas begonnen bent met het leren spelen van saxofoon, is de kans groot dat je zelf het piepen veroorzaakt. Dit heeft meestal te maken met een of meer van de volgende beginnerskwesties.

  • Je speelhouding is nog niet optimaal.
  • Je embouchure is nog onvoldoende  ontwikkeld.
  • Bij een greepwisseling verplaats je je vingers niet exact tegelijk.
  • Het aanzetten van een noot en het (ver)plaatsen van de vingers verloopt niet geheel synchroon. Dit laatste probleem doet zich vaak tegelijkertijd met het vorige punt voor.

Doorgaans komt het gepiep dus door een onderontwikkelde techniek van de saxofonist. Het beste kun je een goede saxofoondocent vragen je te helpen dit probleem op te lossen. In de kern komt het neer op het vinden van een ergonomisch verantwoorde, en een zoveel mogelijk ontspannen speelhouding waarbij je een onbelemmerde luchtstroom naar je saxofoon kan sturen.

Het hinderlijke gepiep kan ook liggen aan het riet en/of de rietbinder of aan (de afstelling van) de saxofoon zelf.

Het piepen wordt veroorzaakt door de saxofoon

Als het probleem niet in de vaardigheden van de speler op de saxofoon schuilt, kun je het probleem zoeken bij:

  • het riet en/of de binder,
  • het mondstuk, en/of
  • de saxofoon zelf.
Omslag Tipboek saxofoon: de complete gids inclusief grepentabellen; Hugo Pinksterboer; afbeelding waarop man altsaxofoon speelt
Tipboek saxofoon: de complete gids inclusief grepentabellen (bol.com)

Het riet kan bijvoorbeeld te droog zijn of van slechte kwaliteit. Het kan ook zijn dat het riet voor jou te licht of misschien te zwaar is. Verder kan het riet  ook scheef of op een onhandige positie op je mondstuk zijn bevestigd.  En misschien is er wel  iets met het bindertje aan de hand.

Ook met het mondstuk zelf kan er van alles en nog wat aan de hand zijn. Misschien is het type kop minder geschikt voor jouw embouchure. Of wellicht is het een kwalitatief minder goed mondstuk. Het komt ook voor dat een kop minder geschikt is voor het type saxofoon. Verder is het nog mogelijk dat het mondstuk beschadigd is, bijvoorbeeld omdat het een keer gevallen is, of omdat je het gestoten hebt.

Tenslotte kan het piepprobleem ook worden veroorzaakt door de saxofoon zelf. Bijvoorbeeld omdat er een of meer kleppen enigszins lekken of omdat het octaafmechanisme aan bijstelling toe is.

Een piepende saxofoon door een combinatie van speler en saxofoon

Het probleem van het piepen hoeft niet altijd alleen aan jouw speeltechniek te liggen of alleen aan de saxofoon. Het kan ook veroorzaakt worden door een combinatie van factoren. Een beginnend saxofoonspeler heeft namelijk eerder last van een piepend geluid door een slecht riet, ongeschikt mondstuk of een niet optimaal afgestelde saxofoon dan een ervaren saxofonist.

Dossier saxofoon

Dit artikel maakt deel uit van het dossier saxofoon.