Categorieën
Zang

Symboliek van de christelijke spirituals

De christelijke spirituals worden tegenwoordig graag door grote groepen mensen gezongen. Deze liederen zijn in hele westerse wereld populair bij zowel zwarte als blanke christenen als bij buitenkerkelijken Deze spirituals ontstonden bijna twee eeuwen geleden onder de zwarte, uit Afrika weggevoerde slaven van Noord-Amerika. Welke symboliek schuilt er achter deze spirituals?

afbeelding van koor dat tijdens het zingen van spirituals de handen omhoog heft
Spirituals zingen met geheven handen

Dit artikel bestaat uit de volgende paragrafen.

Beelden van de christelijke spirituals

Aan de ene kant vertellen de spirituals over christelijke idealen. Aan de andere kant staat het zware leven van de zwarte slaven in Amerika centraal. De spirituals zijn de liederen van de onderdrukte mens die zijn hoop vestigt op verlossing door zijn God.

Vooral de beelden van het Oude Testament hebben een plaats in de spirituals gevonden. De slaven konden zich identificeren met het ‘uitverkoren volk van Israël’ dat door Mozes uit zijn ballingschap in Egypte werd bevrijd en dit hielp hen hopen dat ook zijzelf uit de slavernij werden bevrijd. Denk bijvoorbeeld aan het lied Go Down Moses, waarvan de eerste regel luidt: When Israel was in Egypt’s land, Let my people go.

And He Never Said a Mumbling Word (En hij sprak geen enkel woord)

Ook konden ze zich goed inleven in de lijdensgeschiedenis van Jezus, maar dan werd de nadruk niet gelegd op het lijden, maar op het doorstaan ervan, bijvoorbeeld in de song And He Never Said a Mumbling Word (ook bekend onder de titel: They Hung Him on a Cross.

Dit lied, komt evenals de meeste andere spirituals voor in verschillende varianten en met verschillende coupletten. In onderstaande variant is het dialect gestandaardiseerd (zo is van ‘mumbalin’ de standaardvorm ‘mumbling’ gemaakt).

De zingbare, vrije vertaling is van de hand van de redactie van evendit.nl. Tussen elk van de coupletten komt het refrein:

‘Oh, they whipped Him up the hill, and he never said a mumbling word, not a word, not a word, not a word.
O, ze sloegen hem de heuvel op en hij sprak geen enkel woord, niet één woord, niet één woord, niet één woord.

Refrein: And he never said a mumbling word, not a word, not a word, not a word.
Refrein: En hij sprak geen enkel woord, niet één woord, niet één woord, niet één woord.

They crucified my Lord, and he never said a mumbling word.They crucified my Lord. (refrein)
Ze kruisigden mijn Heer en hij sprak geen enkel woord. Ze kruisigden mijn Heer. (refrein)
Refr.

They nailed him to a tree, and he never said a mumbling word. They nailed him to a tree.
Ze sloegen hem aan ’t kruis en hij sprak geen enkel woord. Ze kruisigden mijn Heer. (refrein)

They pierced him in the side, and he never said a mumbling word. They pierced him in the side. (refrein)
Ze staken hem in de zij en hij sprak geen enkel woord.Ze staken hem in de zij. (refrein)

The blood came streaming down, and he never said a mumbling word.The blood came streaming down. (refrein)
Het bloed dat spoot eruit en hij sprak geen enkel woord. Het bloed dat spoot eruit. (refrein)

He bowed his head and died, and he never said a mumbling word. He bowed his head and died. (refrein)
Hij boog zijn hoofd en stierf en hij sprak geen enkel woord.Hij boog zijn hoofd en stierf. (refrein)

Ride on King Jesus! No man can hinder Him

Terwijl er relatief weinig belangstelling was voor het arme en hulpeloze kindje Jezus, gingen de harten van de zwarten uit naar de triomf van Koning Jezus: Ride on King Jesus! No man can hinder Him.

Bijvoorbeeld:

Ride on King Jesus! No man can hinder Him.
Ride on King Jesus! No man can hinder Him.

Jesus rides on a milk white horse. No man can hinder Him.
The river Jordan he did cross. No man can hinder Him.

If you want to find your way to God. No man can hinder thee.
The gospel highway must be trod. No man can hinder thee.

I was young when I begun. No man can hinder me.
But now my race is almost run. No man can hinder me.

When I get to Heaven gonna wear a robe. No man can hinder me.
Gonna see King Jesus sitting on the throne. No man can hinder me.

Gonna walk over those streets of gold. No man can hinder me.
Going to a land where I’ll never grow old.

Daarin luidt de telkens terugkerende zin, afhankelijk van de variant, en soms afhankelijk van het couplet:
‘No man can hinder Him’ of
‘No man can hinder me’ of
‘No man can hinder thee.

Bovenstaande versie is samengesteld uit diverse bronnen.

Sometimes I Feel Like a Motherless Child

Het grote verdriet dat uit sommige christelijke spirituals spreekt, heeft niet alleen te maken met de harde leefomstandigheden van de slaven op de plantages, maar ook met het rouwen van nabestaanden over hun vele familieleden die omkwamen tijdens de barre tocht overzee. In de overvolle schepen waarin de slaven uit Afrika naar Amerika werden gebracht, lieten duizenden mensen het leven. Vandaar de vele liederen over moederloze kinderen en verweesde ouders. Bijvoorbeeld: Sometimes I Feel Like a Motherless Child.

Melodie en tekst couplet uit 1899 van Sometimes I Feel Like a Motherless Child
Sometimes I Feel Like a Motherless Child van William Barton (1899)

Hiernaast een eerste couplet versie uit 1899:

Sometimes I feel like a motherless child(3x)
A long way from home (2x)
True believer
A long way from home (2x)

Sometimes I feel like I’m almost gone (3x)
Way up in de heavenly land (2x)
True believer
Way up in de heavenly land (2x)

Sometimes I feel like a motherless child (3x)
A long way from home (2x)
True believer
There’s praying everywhere (2x)

(gebaseerd op: American Negro Spirituals van J.W. Johnson en J.R. Johnson (1926) en te vinden op: http://www.negrospirituals.com/songs/sometimes_i_fell.htm

Schuilen er verborgen boodschappen in de spirituals?

De deskundigen op dit terrein zijn het er nog altijd niet over eens of de spirituals nu wel of geen verborgen boodschappen bevatten. Een aantal van hen denkt dat het om legendes of andere folklore gaat.

Neem nu bijvoorbeeld: The Gospel Train is Coming. De veronderstelling van sommigen was dat de regel Now the Gospel train’s at hand, be in time, be in time in wezen een verkapte boodschap was om andere slaven erop te attenderen dat er een groep bezig was om een vlucht met de Underground Railroad naar het noorden voor te bereiden. Immers, in het noorden was de slavernij reeds was afgeschaft).

De Underground Railroad was een netwerk van geheime routes en safe houses (een soort onderduikadressen) die door de zwarte slaven in Amerika werden gebruikt om te vluchten naar andere Amerikaanse staten waar de slavernij al was afgeschaft of naar Canada.

Gezien de verwijzingen naar de Bijbel zou de slavenhouder bij het horen van de spiritual waarschijnlijk geen onraad ruiken, maar vermoeden dat de slaven gewoon om religieuze redenen aan het zingen waren.

Signal songs? The Gospel Train is Coming

Een spiritual als The Gospel Train is Coming zou dan een van de zogenaamde ‘signal songs ‘ zijn. In ‘signal songs’ werd aangegeven dat er een bepaalde gebeurtenis op handen was. In dit geval dus een aangekondigde vlucht. Ook van dit lied bestaat een aantal verschillende versies en een groot aantal verschillende coupletten.

Hier volgt een van de versies van het eerste couplet.

The Gospel train’s coming, I hear it just at hand.
I hear the car wheels rumbling and rolling through the land.
Get on board, get on board. There’s room for many more
There’s room for many a more.

Map songs? Follow the Drinking Gourd

Een ander soort spiritual met een verborgen boodschap zou een ‘map song’ zijn. Map songs waren liederen met bedekte aanwijzingen om de juiste vluchtroute te vinden. Een van die songs heeft als titel Follow the Drinking Gourd.

De ‘drinking gourd’ is een populaire benaming voor het sterrenbeeld Grote Beer. Volgens de legende konden de slaven de route naar het vrije noorden vinden door het sterrenbeeld de Grote Beer te zoeken en die te volgen in de richting van de Poolster.

Overigens waren er ook wel liederen van deze slaven waarin de draak werd gestoken met de leefwereld van de slaven en de slavenhouders of die in bedekte bewoordingen pleitten voor de afschaffing van de slavernij.

Hoe het ook zij, spirituals zijn ongeacht hun vroegere betekenissen niet meer weg te denken in de liederen die nog altijd graag door mensen van verschillende afkomst en overtuiging worden gezongen.

Een eerdere versie van dit artikel werd op 30 augustus 2012 door de auteur, Manon Troppo, gepubliceerd op Infonu.nl onder de titel: ‘Spirituals symboliek en geheime boodschappen’.

Dossier zang

Dit artikel maakt deel uit van het dossier zang. Kijk bijvoorbeeld ook eens in het artikel Spirituals: zingen om de hoop levend te houden of als verdekt protest? of Afrikaanse invloeden in christelijke spirituals en gospel songs.

Bronnen

Categorieën
Zang

Afrikaanse invloeden in christelijke spirituals en gospel songs:

In de Amerikaanse christelijke spirituals en (black) gospelsongs hoor je nog Afrikaanse elementen uit de slaventijd doorklinken. Hoe kwam het dat de zwarte slaven hun eigen, polytheïstische religie verruilden voor het monotheïstische christendom? Wat was de rol van het zingen en dansen in het harde slavenleven op de Amerikaanse plantages? Hoe zit het met elementen als ‘Call and response’, spontane improvisatie, herhalingen, pentatoniek en polyritmiek, evenals blue notes die zo kenmerkend zijn voor spirituals en gospelsongs?

Dit artikel is opgebouwd uit de volgende paragrafen.

afbeelding van koor dat tijdens het zingen van christelijke spirituals de handen omhoog heft
Spirituals zingen met geheven handen

Het was de slaven verboden hun eigen Afrikaanse religies te belijden

Tijdens de periode van slavernij trachtte de heersende blanke klasse systematisch, met behulp van allerlei verboden, de slaven hun eigen talen, religies en cultuur te doen vergeten. Doorgaans kregen de slaven het christendom opgedrongen.

In Afrika hingen de slaven nog het meergodendom aan. Dat maakt dat het op het eerste gezicht extra vreemd dat deze polytheïstische slaven dat zij zich aangetrokken voelden tot de monotheïstische religie van de slavenhouders.

Vermoedelijk lag de aantrekkingskracht van het christendom in het feit dat de kernwaarden ervan in grotendeels overeen kwamen met die van hun oorspronkelijke religie die ze eerder in Afrika beleden. Zo werd bijvoorbeeld de nadruk gelegd op het grote belang van het geloof bij het overwinnen van moeilijke situaties. Zo werden er christelijke spirituals gezongen om de hoop levend te houden.

Uiteindelijk ontstonden er op den duur eigen zwarte kerken waarin de Afrikaanse religie was vermengd met en opgegaan in de christelijke leer.

Net als vroeger in Afrika, ook in Amerika dagelijks zingen en dansen

Muziek, (extatische) dans en gezang waren onlosmakelijk verbonden met het dagelijks leven in Afrika. In de Verenigde Staten wilden de slaven hun cultuur voortzetten. Evenals eerder in Afrika pleegden de vroege Afrikaanse slaven bijeen te komen om elkaar te vertellen over hun dagelijks leven, om hun geloof te belijden en hun voorouders te vereren met muziek en dans.

Het was hun echter verboden was muziekinstrumenten te bespelen. Dus bleven alleen zingen en dansen over. Alleen, ze mochten ze hun eigen, Afrikaanse, godsdienst niet meer belijden. Ook mochten ze niet meer hun eigen Afrikaanse taal spreken. Bovendien was het hun verboden hun religieuze, extatische dansen uit te voeren. Dus moesten ze op zoek naar activiteiten in een vorm die wel was toegestaan. Toen kwam voor hen het christendom in beeld.

De overgang van de Afrikaanse traditie naar het christendom verliep geleidelijk. Veel slaven herkenden in het christendom dezelfde kernbeginselen als die van hun eigen cultuur, te weten: de liefde voor de medemens en een gevoel voor rechtvaardigheid. Bovendien was er de overtuiging dat ‘Gods wil geschiede’.

Beurtzang in de vorm van ‘call and response’

De christelijke gezangen en liederen die de slaven van de christelijke blanken hoorden, inspireerden hen tot het bedenken van hun eigen melodieën en teksten. Deze zongen ze met veel beweging en emotie in de hun vertrouwde Afrikaanse stijl van ‘call and response’ . Dit is een soort beurtzang tussen de (leken)voorganger/voorzanger en de gelovigen/het koor. Op de met verheven stem voorgedragen tekst van de voorganger reageerden de gelovigen dan met uitroepen zoals ‘Amen’ of ‘Oh Lord’ en met ritmisch handenklappen. Op deze manier verliep de overgang van prediking naar gezang bijna ongemerkt.

Toen muziekinstrumenten niet langer verboden waren voor de slaven, werd het gebruik van slaginstrumenten voor de begeleiding van het zingen populair. Tegenwoordig wordt ook wel piano voor de begeleiding van spirituals en black gospel songs gebruikt.

Grote rol voor spontane improvisatie bij de spirituals

De spirituals die op die manier spontaan en al improviserend ontstonden, werden vervolgens mondeling overgeleverd. Zo ontstonden er verschillende versies van een en hetzelfde lied. Deze liederen werden gezongen tijdens de arbeid, vandaar de term ‘worksongs’.

De functie van de herhaling in spirituals

De verhalenuit de Bijbel die ze van de blanken hoorden, werden door de zwarte slaven niet uitgebreid naverteld. In plaats daarvan werd de kern van een bepaald bijbelverhaal telkens weer herhaald. Bijvoorbeeld Joshua fit the battle of Jericho, and the walls came tumblin’ down..

Hieronder volgt een versie van dit lied in standaardengels (ontdaan van dialect) plus een zingbare vertaling in het Nederlands van de redactie van evendit.nl

Joshua fought the battle of Jericho, Jericho, Jericho
Joshua fought the battle of Jericho
and the walls came tumbling down

Jozua voerde strijd om Jericho, Jericho, Jericho
Jozua voerde strijd om Jericho, Jericho, Jericho
En de muren storten neer.

You may talk about your men of Gideon
You may talk about your men of Saul
But there’s none like good old Joshua
at the battle of Jericho (that morning).

Schep maar op over je mannen van Gideon
Scheppen maar op over je mannen van Saul
Er is niemand zo goed als Jozua
bij de strijd om Jericho (die morgen)
.

(refrein)

Then up to the walls of Jericho
They marched right o’er the land
“Go blow those ram horns,” Joshua cried
‘Cause the battle is in God’s hands.’

En onderweg naar de muren van Jericho
marcheerden ze dwars door ’t land
‘Blaas op de ramshoorns’, zei Jozua
‘Want de strijd is in Gods hand’.

(refrein)

Those old sheep horns began to blow
The trumpets began to sound
Joshua commanded the children to shout
and the walls came tumbling down (that morning).

En ze bliezen op de oude ramshoorns
En ze bliezen ook op de trompet
Op Jozua’s sein hieven ze de strijdkreet
En de muren stortten neer.

Joshua fought the battle of Jericho, Jericho, Jericho
Joshua fought the battle of Jericho
and the walls came tumbling down

Jozua voerde strijd om Jericho,Jericho, Jericho,Jericho
Jozua voerde strijd om Jericho
En de muren stortten neer.

Pentatonisch karakter van de melodie van de spirituals

Naast het sterk improvisatorische karakter, en herhalende karakter, valt in westerse oren ook de pentatoniek van de melodieën van de spirituals op. Een pentatonische toonladder heeft niet zoals de westerse toonladder zeven stamtonen, maar slechts vijf.

Overigens, bijna alle muziek uit de hele wereld, met uitzondering van de westerse muziek, is pentatonisch. In wezen is de westerse toonladder van zeven tonen (of acht als we het octaaf meerekenen) dus de uitzondering.

In de loop van de tijd zijn aan de spirituals en black gospel songs ook typische majeur- en mineurkenmerken toegevoegd. Ook zijn de harmonieën steeds meer onder westerse invloed komen te staan.

Polyritmiek in de zang

Bijzonder voor de spirituals zijn ook muzikale elementen zoals polyritmiek. Bij een dergelijk ritme kunnen de verschillende stemmen een eigen teleenheid hebben. Zo kan de ene stem een melodie met drie tellen in de maat zingen en een andere stem tegelijkertijd een melodie met vier tellen in de maat.

Het zingen van blue notes in spirituals en gospel songs

Ook het gebruik van de zogenaamde blue notes als expressiemiddel is kenmerkend voor de spirituals en gospel songs. Blue notes komen niet voor in de westerse toonladders. Een blue note is een noot die op een iets lagere toonhoogte dan de standaardhoogte voor die toon wordt gezongen of gespeeld.

Een eerdere versie van dit artikel werd op 30 augustus 2012 door de auteur, Manon Troppo, gepubliceerd op Infonu.nl onder de titel: ‘Spirituals: Afrikaanse invloeden in Amerikaanse gospelsongs’.

Dossier zang

Dit artikel maakt deel uit van het dossier zang. Kijk bijvoorbeeld ook eens in de artikelen over spirituals als  Zingen om de hoop levend te houden of als verdekt protest? of over de symboliek van de spirituals.

Bronnen

Categorieën
Zang

Spirituals: zingen om de hoop levend te houden of als verdekt protest?

Wat is de achtergrond van de bekende en geliefde spirituals over het harde slavenleven, maar vooral ook over de hoop op bevrijding? Hoe werden deze liederen voor de onderdrukte mens een manier om te overleven? Vormen spirituals in de eerste plaats een uitdrukking van een christelijk geloof? Of toch meer een verdekte vorm van sociaal-politiek protest van de zwarte mens tegen het gebrek aan burgerrechten in een tijd dat een openlijk protest niet tot de mogelijkheden behoorde? En wat spreekt de blanke mens in deze liederen ook in deze moderne tijd nog steeds aan?

afbeelding van koor dat tijdens het zingen van spirituals de handen omhoog heft
Spirituals zingen met geheven handen

Dit artikel is opgebouwd uit de volgende paragrafen.

Hoe ontstonden de spirituals?

Spirituals zijn swingende, christelijk geïnspireerde liederen op eenvoudige tekst. Deze spirituals ontstonden in de Noord-Amerika, in de tijd dat de slavernij nog niet was afgeschaft. In deze liederen klinkt nog een aantal Afrikaanse invloeden door. Het zijn de worksongs, dus de ‘werkliederen’, van de uit Afrika afkomstige zwarte slaven. Deze spirituals worden dan ook vaak nog ‘negrospirituals’ genoemd, al worden ze tegenwoordig graag door mensen van verschillende afkomst gezongen.

Van oorsprong werden deze songs a capella, dus zonder gebruik van muziekinstrumenten, gezongen. Er was sprake van een bijzondere beurtzang (de zogenaamde ‘call and response’) tussen voorzanger en een meerstemmig koor. Uit deze spirituals is later de blues en de gospelmuziek ontstaan.

Waar komt de term spiritual vandaan?

De term ‘spiritual’ is een verkorting van ‘spiritual song’, een term die van oudsher zowel in zwarte als blanke christelijke gemeenschappen werd gebruikt. Om de spirituals met hun wortels in de slavernij te onderscheiden van de andere geestelijke liederen, kwam de term ‘negro spiritual’ of ‘negerspiritual’ in zwang.

Nog weer later werd het steeds gebruikelijk erom te spreken van ‘spirituals’, zonder toevoeging van de inmiddels vaak als scheldwoord beleefde term ‘neger’, omdat deze liederen, niet alleen bij de zwarte bevolking maar ook weerklank vonden bij de blanke bevolking. En bovendien gingen de spirituals later, toen ook de christelijke blanken deze liederen zijn gaan zingen, steeds meer Europees-Amerikaanse muzikale elementen bevatten.

Tegenwoordig behoort een aantal spirituals een min of meer vast deel uit van de liederen die graag bij het kampvuur worden gezongen, ook door mensen zonder christelijke achtergrond die het hoopvolle karakter van de liederen en de melodieën ervan waarderen.

Kennismaking van de blanken met de spirituals

Omdat het leven van de zwarten en de blanken in Amerika op een groot aantal gebieden gescheiden verliep, kwamen de blanken zelden of nooit in aanraking met de spirituals.

De blanken maakten voor het eerst kennis met deze muziek nadat de Fisk University in Nashville (Tennessee) vanaf 1850 zwarte studenten op pad stuurde om door middel van het zingen van spirituals geld op te halen voor de noodlijdende universiteit.

In 1872 werden hun liederen voor het eerst gepubliceerd in een boek met als titel Jubilee Songs as Sung by the Jubilee Singers of Fisk University. Dat boek hielp de populariteit van de spirituals verder vergroten.

Een andere belangrijke vroege collectie met de teksten van spirituals is Slave Songs of the United States van William Francis Allen, Charles Pickard Ware, en Lucy McKim Garrison (1867).

Noord-Amerika als bakermat van de spirituals

In het begin van de zeventiende eeuw werd in de Britse koloniën de slavernij ingevoerd. Na de barre scheepsreis van Afrika naar Noord-Amerika waarbij veel slaven het leven lieten, werden ze in de Verenigde Staten op de plantages tewerkgesteld. Daar moesten ze werken en leven onder mensonterende omstandigheden.

Het duurde het tot ver in de negentiende eeuw voordat er een einde kwam aan de slavernij. Pas in 1865 werd de slavernij daar door middel van een grondwetswijziging definitief afgeschaft.

Qua structuur van de liederen en qua klank en ritme is het duidelijk dat de spirituals hun wortels in Afrika hebben. Maar het unieke eraan is dat deze muziek is ontstaan onder de zwarte bevolking tijdens de slavernijperiode in de Noord-Amerika.

Deze liederen over het harde leven en de hoop op verlossing zijn een mengvorm van enerzijds de Afrikaanse traditionele muziek en anderzijds de religieuze muziek van de blanke christelijke Amerikanen (de uit Europa afkomstige psalmen en gezangen).

Opvallend genoeg deed een vergelijkbare ontwikkeling zich niet voor in andere landen van de wereld, en evenmin in het Caraïbisch gebied of in Zuid-Amerika.

Spirituals als uitdrukking van christelijk geloof of van sociaal-politiek protest?

De spirituals vormden in de eerste plaats een uitdrukking van het christelijk geloof en de daarbij behorende hoop op verlossing van alle aardse ellende.

Maar sommige spirituals hebben mogelijk deels ook gediend als sociaal-politiek protest. Sommige spirituals zijn pas in de twintigste eeuw, dus lang na de afschaffing van de slavernij ontstaan. Sommige spirituals hebben er in de loop van de tijd nieuwe coupletten bij gekregen.

Denk voor een bedekte(!) vorm van protest bijvoorbeeld aan The Gospel Train Is Coming (oorspronkelijk uit 1863), waarin het koor onder andere zingt:

The fare is cheap and all can go
The rich and poor are there
No second class aboard this train
No difference in the fare

Vergelijk dit met de historische feiten dat de zwarten niet in dezelfde coupés als blanken, maar in afzonderlijke coupés moesten reizen. Gezien het vaak zeer lage inkomen, was het reizen per trein voor de zwarten duur.

Hieronder enkele coupletten van het lied uit een liedboek gepubliceerd in 1873.

Scan van bladmuziek The Gospel Train uit een boek met spirituals (uit 1873)
Een scan van bladmuziek van The Gospel Train

Het zingen van spirituals vormde in de jaren 50 en 60 van de 20e eeuw een belangrijke functie bij de burgerrechtenbeweging van Martin Luther King (die overleed in 1968 nadat op hem een moordaanslag was gepleegd).

Een eerdere versie van dit artikel werd op 30 augustus 2012 door de auteur, Manon Troppo, gepubliceerd op Infonu.nl onder de titel: ‘Zingen om te overleven’.

Dossier zang

Dit artikel maakt deel uit van het dossier zang. Kijk bijvoorbeeld eens bij de artikelen over  Afrikaanse invloeden in christelijke spirituals en gospel songs of over de symboliek in deze liederen.

Bronnen

Categorieën
Zang

Kan zingen COPD verlichten?

Zingen is gezond, zo zegt men. Maar geldt dat ook als je last hebt van longemfyseem, chronische bronchitis of een andere vorm van COPD? Een wetenschappelijk onderzoek lijkt dat te bevestigen. Doorgaans wordt de longfunctie van COPD-patiënten ieder jaar een beetje slechter. Van tevoren hadden de onderzoekers gehoopt dat de longfunctie bij de deelnemers aan dit tien maanden lange onderzoek naar de effecten van het zingen in een koor niet achteruit zou gaan, maar stabiel zou blijven. Tot hun verrassing bleek na het onderzoek de longfunctie van de COPD-patiënten zelfs iets verbeterd (met 30 ml). Ook al gaat het om een relatief kleine verbetering, toch is dit goed nieuws.

Heb je last van chronische bronchitis of longemfyseem? Of van een andere vorm van COPD (Chronic Obstructive Pulmonary Disease)? Als je aan een van deze chronische longziekten lijdt, dan heb je vaak last van kortademigheid. Ook heb je het misschien geregeld benauwd, ondanks dat je trouw je longmedicijnen slikt of bij een benauwdheidsaanval een pufje neemt. Na een korte wandeling of nadat je een trap hebt opgelopen, ben je mogelijk helemaal buiten adem. Mogelijk moet je ook veel hoesten, waarbij je al dan niet ook slijm opgeeft. Tot nu toe is er helaas geen genezing van COPD mogelijk.

Omslag van het boek Zingen voor Dummies (met audio-cd) van Pamelia S. Phillips
Zingen voor Dummies met audio-cd (bol.com)

Dit artikel bestaat uit de volgende paragrafen.

Hoe loop je COPD op?

Rokers lopen het grootste risico op het oplopen van deze chronische longziekte. Ongeveer 80% van alle COPD-gevallen wordt namelijk veroorzaakt door het roken.

Maar er zijn nog meer belangrijke oorzaken. Denk aan verontreinigde lucht binnenshuis als er slecht wordt gelucht en geventileerd. De verontreiniging wordt nog ernstiger als er in huis wordt gerookt of als de rook van de open haard slecht wordt afgevoerd.

Maar denk vooral ook aan luchtvervuiling door industrie of verkeer waaronder hoge concentraties fijnstof. Of aan werkomstandigheden waarbij sprake is van stof in de lucht of bepaalde chemicaliën. Ook erfelijke factoren kunnen een rol spelen.

Wat kun je doen tegen COPD?

Bij COPD raken de longblaasjes steeds meer beschadigd en tot nu toe is er geen genezing van deze voortschrijdende ziekte mogelijk. De behandeling tegen COPD is gericht op het tegengaan dat de ziekte voortschrijdt, op het verlichten van de symptomen, op het verbeteren van de inspanningstolerantie en de algemene gezondheidssituatie, op het voorkomen en behandelen van irritaties en complicaties en op het verlagen van het sterftecijfer.

Van COPD krijg je gevoelige longen. Daarom doe je er goed aan zoveel mogelijk uit de buurt te blijven van rook, parfum, hairspray en grote temperatuurverschillen. Een gezond binnenklimaat helpt je symptomen hanteerbaar te houden. Wat het buitenklimaat betreft: probeer luchtverontreiniging en smog wanneer mogelijk te ontlopen. Misschien heb je ook baat bij het gaan zingen bij een koor. Dat is althans de conclusie van een recent wetenschappelijk onderzoek naar COPD en koorzang.

Zingen helpt daadwerkelijk tegen COPD

Tot voor kort was het een vooral volkswijsheid dat zingen helpt bij aandoeningen van de luchtwegen. Weliswaar waren er al wat eerdere kleinschalige en kortdurende wetenschappelijke onderzoeken naar zingen bij longaandoeningen verricht, maar nu zijn er ook de resultaten van een wat groter en langer durend onderzoek gepubliceerd in juni 2013 in het voorheen via http://www.canterbury.ac.uk/Research/Documents/COPDSummaryReport.pdf toegankelijke onderzoeksrapport An Evaluation of Community Singing for People with COPD; (Chronic Obstructive Pulmonary Disease).

Wat maakt zingen heilzaam?

Geschoolde zangers hebben geleerd hoe ze hun longcapaciteit optimaal kunnen benutten. Daarom kunnen ze noten langer aanhouden dan de meeste andere mensen. Door zangtechnieken aan te leren, gaan mensen op een beheerste manier veel dieper adem te halen.

Volgens dr. Morrison treden in de loop van de tijd gunstige effecten op in het gehele spierstelsel rond de longen, keel en de bovenste luchtwegen. COPD-patiënten gaan dan hun ademcapaciteit veel effectiever gebruiken.

Onderzoek naar de heilzaamheid van zingen voor COPD-patiënten

Het onderzoek had tot doel informatie te krijgen over:

  • Het effect van regelmatig zingen op de klinische uitkomsten van COPD
  • Het effect ervan op de kwaliteit van leven die samenhangt met de gezondheid
  • De manier van werving. (Deelnemers aan het onderzoek werden geworven via huisartsen, advertenties in de krant en drie plaatselijke supportgroepen; sommige vormen van werving bleken effectiever dan andere)
  • De retentiegraad (in dit geval het percentage patiënten dat therapietrouw is met betrekking tot het zingen)
  • De mate van tevredenheid van de patiënten met de behandeling (dit werd gemeten door een vragenlijst en onderzocht door een analyse van schriftelijke opmerkingen.

De wetenschappers lieten in het kader van een haalbaarheidsonderzoek ruim honderd COPD-patiënten, met milde tot zware ademhalingsaandoeningen tien maanden lang elke week zingen in een koor.

Hun longcapaciteit werd met een spirometer gemeten. De deelnemers moesten een vragenlijst invullen om aan te geven hoe ze zich voelden. Gemiddeld beschikten de deelnemers over de helft van de normale longfunctie. Dat houdt in dat ze 1,5 liter lucht in 1 seconde konden uitademen. Bij gezonde mensen ligt dat rond de 3 liter. Zonder behandeling vermindert bij COPD-patiënten de omvang van hun uitademing in 1 seconde doorgaans met ongeveer 40 ml per jaar.

Bijna alle deelnemers rapporteerden dat ze gemakkelijker konden ademhalen. Een aantal van hen meldde bovendien dat zingen:

Omslag van het Tipboek Zang: de complete gids
Tipboek Zang met audio en video tipcodes (bol.com)
  • helpt om goed te ademen (met inbegrip van adembeheersing, technieken voor dagelijkse activiteiten, spiercontrole en een beter begrip en inzicht in het ademen)
  • de lichaamshouding verbetert
  • helpt bij het ontspannen
  • bijdraagt aan concentratie en afleiding verschaft
  • een goede workout is / meer energie geeft
  • de longen opent/ de longcapaciteit verbetert
  • fysiotherapie vergemakkelijkt
  • helpt om paniekaanvallen of hyperventilatie te voorkomen.

Volgens hoogleraar Stephen Clift, de hoofdauteur van het onderzoek, had het onderzoeksteam gehoopt dat door het een jaar lang regelmatig zingen de ademcapaciteit van de deelnemers niet verder achteruit zou gaan, maar stabiel zou blijven. Tot vreugde van het onderzoeksteam verbeterde de ademcapaciteit met 30 ml. Ook al is dat op zich slechts een kleine verbetering, toch is dat gezien de doorgaans jaar na jaar optredende verslechtering, significant.

Verder heeft het zingen in een koor in sociaal en psychologisch opzicht gunstige kanten, aangezien het een doorbreking is van het isolement wat zo veel mensen met een chronische ziekte treft. Mensen gaan hun huis uit voor de koorrepetities en ondernemen activiteiten en kunnen elkaar steunen en daarmee elkaars welbevinden vergroten.

Volgens de onderzoekers is er echter géén sprake van dat zingen COPD kan genezen en evenmin dat dit in de plaats van andere behandelingsmethoden kan komen. Het belangrijkste wat een COPD-patiënt voor zijn gezondheid kan doen, is nog altijd te stoppen met roken.

Dr. Morrison gelooft dat zingen een geschikt middel kan zijn om mensen te helpen met de aandoening om te gaan. De hoop is dat zingen ‘op voorschrift’ gunstig kan werken op uiteenlopende chronische ziekten.

Het onderzoek was niet gerandomiseerd en evenmin was er een controlegroep. Maar gezien de gunstige uitkomsten zijn de wetenschappers nu van plan om een vergelijkend onderzoek op te zetten waarbij een aantal deelnemers gaat zingen en andere deelnemers niet. De uitkomsten van dat onderzoek zullen wetenschappelijk gezien een krachtiger signaal vormen over de gunstige werking van het zingen in koor op COPD.

Zangtips

Om baat te hebben bij het zingen, hoef je geen mooie stem te hebben. Je hoeft zelfs niet zuiver te kunnen zingen. Al is dat natuurlijk wel een vereiste voor het zingen in een koor. In andere gevallen kun je bijvoorbeeld ook denken aan thuis zingen onder de douche of in de keuken bij de afwas.

Stemcoach Claire Alsop heeft de volgende tips voor het zingen. Visualiseer dat je longen zich uitzetten. Dit doe je bijvoorbeeld door je armen net als een ballerina voor je te houden en ze dan, terwijl je uitademt, ze naar buiten te bewegen. Houd je schouders daarbij laag en je knieën licht gebogen (dus niet ‘op slot’). Zorg ervoor dat je voeten een klein stukje uit elkaar staan, als het ware in een ‘tien voor twee’-stand (zoals de wijzers van de klok). Adem nu uit met ‘tffff’-geluid. Voel daarbij hoe je middenrif de lucht eruit duwt.

Met zangles of een cursus stemvorming (vaak extra voordelig als je al lid bent van een koor) kun je de belangrijkste technieken van het zingen onder de knie krijgen. Zingen is niet alleen een leuke hobby, het bevordert kennelijk ook je gezondheid.

Een eerdere versie van dit artikel werd op 9 december 2013 door de auteur, Manon Troppo, gepubliceerd op Infonu.nl onder de titel: ‘Helpt zingen echt tegen COPD?’

Dossier zang

Dit artikel maakt deel uit van het dossier zang.

Bronnen

  • An Evaluation of Community Singing for People with COPD; (Chronic Obstructive Pulmonary Disease); Stephen Clift, Ian Morrison, Ann Skingley, et. al.; Canterbury Christ Church University; gepubliceerd in juni 2013; http://www.canterbury.ac.uk/Research/Documents/COPDSummaryReport.pdf>
  • Belting out a tune ‘helps those struggling to breathe’; Anna Lacey BBC; Health Check; 8 december 2013 ; http://www.bbc.co.uk/news/health-25231910′
  • COPD; http://www.who.int/respiratory/copd/en/, Wereldgezondheidsorganisatie