Categorieën
Blokfluit

Toonvorming voor beginners op de blokfluit

Uit een blokfluit krijg je heel makkelijk geluid. Maar hoe krijg je echt mooie tonen uit dit muziekinstrument? De manier waarop je aanblaast, bepaalt voor een groot deel de kwaliteit van je toon. Hoe werk je als beginner aan een goede toonvorming en een goede embouchure voor de blokfluit? Hoe gaat het aanblazen precies in zijn werk? Lees de tips als je een solide basis wilt leggen voor het leren blokfluiten.

Wat is embouchure?

Foto met de juiste houding van schouders, armen, ellebogen en vingers voor het spelen op de blokfluit
De juiste speelhouding voor de blokfluit (bron)

De kwaliteit en de aard van de klanken die je met je blokfluit voortbrengt, wordt voor een groot deel bepaald door je embouchure. Dat wil zeggen, door het samenstel van factoren zoals:

  • de stand van je lippen en je kaken en de spierspanning van je mond en andere gespierde delen van je gezicht
  • je ademsteun
  • de vorm en de richting van je luchtstroom

In dit artikel voor echte beginners kunnen we alleen de allereerste basis voor je embouchure en dus het blazen op de blokfluit leggen. Achtereenvolgens komen de volgende aspecten aan de orde.

Is het wel echt nodig om voor de blokfluit aan je embouchure te werken?

Yamaha sopraanblokfluit YRS-23 (kunststof) met dubbele Duitse boring
Ivoorwitte Yamaha sopraanblokfluit YRS-23 (ABS-kunststof) met dubbele Duitse boring (bol.com)

Misschien beschouw je de blokfluit als een opstapinstrument ter voorbereiding van het leren spelen op een ander muziekinstrument. Bijvoorbeeld omdat het al heel snel mogelijk is om op een blokfluit je eerste liedjes te spelen, of omdat er al voor weinig geld een geschikte blokfluit te koop is.Toch kun je ook in dat geval veel meer plezier van de blokfluit hebben als je vanaf het eerste begin aan een goede toonvorming werkt.

Om te beginnen, klinkt je muziek direct al een stuk beter als je je aan enkele basisprincipes houdt. En kies je later voor een tweede blaasinstrument, dan ben je je al veel meer bewust van het soort aandachtspunten dat bij de ontwikkeling van een goede embouchure komt kijken. Dat is ook het geval als dat andere blaasinstrument een heel ander soort embouchure vereist. Denk bijvoorbeeld aan de klarinet, de saxofoon of de dwarsfluit.

Een aantal mensen kiest voor het leren spelen op de blokfluit, omdat ze zich tot de klank en de mogelijkheden van dit muziekinstrument voelen aangetrokken. Als je tot die mensen behoort die graag bijvoorbeeld originele renaissancemuziek of barokmuziek voor de blokfluit willen spelen, spreekt het vanzelf dat je de nodige energie wilt investeren in het ontwikkelen van een goede embouchure. Je wilt immers zuiver kunnen intoneren, ook als je wat luider of zachter speelt en een bepaalde klankkleur laten horen?

Foto van transparant roze Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant roze (bol.com)

Voorbereiding op het blazen van je eerste tonen op je blokfluit

Foto van doorschijnend groene Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant groen (bol.com)
Foto van doorschijnend blauwe Yamaha sopraanblokfluit
Yamaha YRS-20G ABS-kunststof sopraanblokfluit met dubbele Duitse boring; transparant blauw (bol.com)

Neem de houding voor het spelen van de blokfluit aan zoals beschreven in het artikel Basishouding voor de blokfluit. Zet nu de fluit aan je lippen. Let erop dat je altijd de blokfluit naar je hoofd en lippen toe brengt. Doe nooit het omgekeerde.

Je lippen bestaan uit de stevige, vlezige rode buitenkant die zichtbaar is als je je mond dicht hebt en uit een wat zachter deel aan de binnenkant van je mond. Laat het mondstuk precies op de grens van deze twee delen van je lip rusten.

Een veel voorkomende beginnersfout is dat een nieuweling het mondstuk veel te ver in zijn mond stopt, alsof het om een klarinet of saxofoon zou gaan.

Je onderlip moet het mondstuk aan de onderkant wel gemakkelijk goed kunnen afsluiten. Daartoe gebruik je deels het zachtere, deels het wat steviger deel van je onderlip.

Let erop dat je de bovenlip niet helemaal ontspant, want er mag geen ‘luchtlek’ zijn tussen de lippen en het mondstuk. Zorg dat je lippen en je kaak zo natuurlijk mogelijk aanvoelen. Klem je kaken niet op elkaar. En druk de lippen niet naar binnen.

Laat je instrument steunen op je onderlip en je rechterduim. Het duurt vaak enige tijd voordat je de juiste balans hebt gevonden. Lukt het niet direct? Meestal is dat te verhelpen met het nog eens bestuderen van het bovengenoemde artikel over de basishouding voor de blokfluit.

Zeg nu de de de (enzovoorts) in de blokfluit. Dit is de manier waarop je in het allereerste begin met het blazen op de blokfluit begint met articuleren. Zeg dus niet te te te in de blokfluit. Later leer je bijvoorbeeld de te ke in je instrument te ‘zeggen’, maar voor een startende blokfluitist ligt de articulatie de het meest voor de hand.

De noten G, A en B in muziekschrift en voorzien van de bijbehorende grepen voor de sopraanblokfluit
De grepen voor je eerste noten op de sopraanblokfluit, G, A en B (oftewel: do re mi)

Hierboven zie je de grepen voor de G (do), A (re) en B (mi) voor de sopraanblokfluit. De eerste noot die je ziet op de notenbalk is een G (do). Eronder staat een schematische weergave van een blokfluit. De onderste cirkel is het (bedekte) toongat voor de linkerduim. De linkse drie blauwe cirkels stellen de (bedekte) toongaten voor de wijsvinger, middelvinger en ringvinger.

Denk eraan dat de fluit alleen op je rechterduim steunt. Bestudeer eventueel nogmaals de informatie in het artikel over het vinden van de juiste houding voor de blokfluit.

Voor de greep van de noot A (re) til je de linker ringvinger op. Voor de greep van de noot B (mi) ook nog de middelvinger. Voor de noot B heb je van de linkerhand dus alleen de duim en de wijsvinger nodig.

Heb je een altblokfluit, dan leveren bovenstaande drie grepen je niet de noten G, A en B op, maar de (lager klinkende) C, D en E.

Streef naar een gelijkmatige toon

Voor de ontwikkeling van een goede toonvorming is het belangrijke om bij wijze van oefening lange noten te blazen. Zet een gelijkmatige druk onder de tonen en voorkom daarmee dat de noot ‘rafelig’ klinkt. Stel je voor dat je met je toon een stabiele, horizontale rechte lijn produceert.

De ideale ademdruk voor je blokfluit

Om een beeld te krijgen van de ademdruk waarbij jouw blokfluit optimaal klinkt, blaas je eerst zacht en vervolgens steeds luider en daarna weer steeds zachter.

Stoor je hierbij niet aan het hoger of lager worden van de klank. Luister bij welke ademdruk je blokfluit optimaal klinkt met een lieflijke, maar volle toon. Probeer deze ademdruk zoveel mogelijk aan te houden.

Je zult merken dat je bij een altblokfluit iets meer lucht nodig hebt dan bij een sopraanblokfluit en bij een tenorblokfluit weer wat meer lucht dan bij een altblokfluit.

Ook zul je merken dat een sopraanblokfluit vanwege de hogere ligging van de tonen in het algemeen wat luider pleegt te klinken dan een altblokfluit en een altblokfluit weer wat luider dan een tenorblokfluit.

Hoe voorkom je dat je blokfluit vals klinkt?

afbeelding van een kwartetspel over alles wat met het notenschrift te maken heeft.
Notenkwartetspel om speels het muziekschrift te leren (notenbalken, muzieknoten en muziekbegrippen) (bol.com).

Het zuiver spelen op de blokfluit is een kunst apart. Als beginner doe je er goed aan je vóór het spelen van een bepaalde noot je voor te stellen hoe die bepaalde toon hoort te klinken. Deze manier van onbewust intoneren is de makkelijkste en mogelijk ook de meest effectieve manier om zuivere tonen uit je muziekinstrument te krijgen. Ook gevorderde blokfluitspelers hanteren deze techniek, zij het naast een aantal andere technieken. Wil je meer weten over de zuiverheid van tonen en de blokfluit? Lees dan het artikel Hoe blaas je zuiver op een blokfluit?

Overigens, het is gemakkelijker om zuiver te spelen op een blokfluit die van zichzelf al redelijk zuiver is gestemd. Dat geldt voor de meeste moderne blokfluiten van een goed merk, maar het is altijd verstandig om een blokfluit uit te proberen, voordat je die koopt.

Word je duizelig van het blazen op je fluit?

Soms krijg je als beginner van het blazen op de blokfluit een licht gevoel in je hoofd. Dit is het gevolg van een grotere hoeveelheid beschikbare zuurstof in je bloed door het blazen op de fluit dan je gewend bent. Als het je overkomt, ga dan rustig zitten (als je staande speelt) en stop even met spelen. Blaas rustig en lang voor je uit (zonder fluit). Dit typische beginnersprobleem gaat vanzelf over. Je lichaam went snel aan een betere zuurstoftoevoer naar de hersenen.

Je eerste liedjes

Je kunt nu beginnen met het spelen van je eerste tonen en de eerste liedjes. Lees ook het artikel over het gemakkelijk noten leren lezen. Bij het instuderen van muziek voor de blokfluit kun je veel gemak hebben van het programma BestPractice 1.03 of van een muzieknotatieprogramma. Een leuke lesmethode voor de blokfluit is bijvoorbeeld de Methode van de 21ste eeuw voor blokfluit, deel 1. Deze muziekmethode met cd is samengesteld door Frank Glaser en Joke Claessens. Gratis bladmuziek met eenvoudige en bekende liedjes vind je bijvoorbeeld op de muziekpagina van Jan Wolters.

Veel plezier met het spelen van je eerste liedjes op de blokfluit!

Dossier blokfluit

Dit artikel maakt deel uit van het dossier blokfluit. Via dit dossier vind je een overzicht van alle artikelen die op deze onderwerpen betrekking hebben.

Een eerdere versie van dit artikel werd op 29 april 2012 door de auteur, Manon Troppo, gepubliceerd op Infonu.nl onder de titel: Blokfluit: toonvorming voor beginners.

Bronnen

  • Afbeelding met als onderschrift: De juiste speelhouding voor de blokfluit: : La Folle Journée in Nantes, 31 january 2009, grande halle de Lübeck: baroque alto recorder from Nantes’ Ensemble de musique ancienne; Pymouss; dit bestand is gelicenseerd onder de Creative Commons-licenties Naamsvermelding-Gelijk delen 3.0 Unported, 2.5 Algemeen, 2.0 Algemeen en 1.0 Algemeen; http://commons.wikimedia.org/wiki/File:FolleJourn%C3%A9e2009_altorecorder.jpg?uselang=nl
  • Von F’ bis G”” : Altblokflötenschule; Hanspeter Schär; Margrit Gerber; Verlag Musikhaus Pan
  • Record method online; Dr. Brian Blood; http://www.dolmetsch.com/lesson0.htm
  • The Modern Recorder Player, Volume 1; Walter van Hauwe; Schott & Co Ltd
Categorieën
Blokfluit Kerstmuziek

Kerstmuziek voor de altblokfluit

Op welke internetsites vind je geschikte en legale bladmuziek met kerstliederen voor de altblokfluit? Hoe kom je aan mooie zettingen van traditionele kerstliedjes zoals Stille Nacht of van tegenwoordig populaire kerst songs als I’m Dreaming of a White Christmas of The Little Drummer Boy of aan een van de vele andere geliefde songs voor Kerstmis?

Op het internet vind je weliswaar veel gratis pdf’s met kerstmuziek voor blaasinstrumenten, maar de meeste daarvan liggen te laag voor de altblokfluit (tenzij je de melodie octaveert).

Bij de muzieksite Wikifonia was het heel eenvoudig om die liederen met de transponeerknop om te zetten naar een voor de altfluit geschikte ligging, zodat je niet handmatig hoefde te octaveren of te transponeren. Helaas is die site niet meer in de lucht. Het legale alternatief is de website MuseScore. Dankzij het downloadbare open source muzieknotatieprogramma MuseScore kun je de daar gevonden kerstmuziek (en andere muziek) makkelijk omzetten naar een voor de altblokfluit geschikte ligging.

Legale, gratis bladmuziek met kerstliederen voor de altblokfluit

Kerstkaarsen. Bron: photos-public-domain.com
Met kerstmis zelf altblokfluitmuziek spelen bij het licht van kaarsen?

Een zeer geliefde bron voor legale gratis bladmuziek was Wikifonia. Helaas is deze site al enige tijd niet in de lucht en het ziet er niet naar uit dat dit in 2016 weer wel het geval gaat worden.

Bijzonder aan de muzieksite Wikifonia.org was dat op een deel van de muziek die je daar vindt, nog steeds auteursrecht rust. Toch stond die muziek daar geheel legaal, want er was een licentie-overeenkomst gesloten met Musi©opy, een vertegenwoordiger van muziekuitgevers.

Overigens, voor zover de muziek nog niet tot het openbare domein behoorde, jouw gebruik van die muziek alleen legaal was, zolang dat gebruik als ‘persoonlijk’ kon worden beschouwd. Iets dergelijks geldt natuurlijk ook voor de andere legale bronnen van bladmuziek.

MuseScore: het alternatief voor Wikifonia voor de altblokfluit

Wikifonia bevatte gigantisch veel leadsheets van traditionele en populaire muziek. Een leadsheet is een vorm van muzieknotatie waarbij de melodie in notenschrift wordt weergegeven met daarboven de akkoordsymbolen.

Voor de bladmuziek werd gebruik gemaakt van het gratis en veelzijdige open source muzieknotatieprogramma MuseScore.

Nu de officiële database van Wikifonia niet meer in de lucht is, zijn er geen legale mogelijkheden meer om de betreffende muziekstukken te downloaden.

Een goed alternatief is de database van MuseScore. Inderdaad, het gaat om dezelfde software als waarvan Wikifonia gebruik maakte. Alleen kun je nu niet meer rechtstreeks de muziek naar een voor de altfluit geschikte ligging transponeren. Dat lukt wel als je het bestand downloadt en importeert in het gratis muzieknotatieprogramma MuseScore.

De leadsheets op Musecore bestaan uit de melodie en tekst van een lied inclusief akkoorden voor de begeleiding. Op die manier kun je als blokfluitist je bijvoorbeeld eenvoudig laten begeleiden door een gitarist of pianist die handig is met akkoordsymbolen.

Van de meeste muziek kun je niet alleen de bladmuziek downloaden, maar ook het bijbehorende midi-bestand. Daardoor kun je gemakkelijk met de muziek meespelen. Datzelfde geldt als je de muziek hebt getransponeerd na import in Musescore.

Een uitgebreide collectie kerstmuziek

Zoek op MuseScore naar ‘Christmas’ en je vindt een flink aantal pagina’s met links naar kerstliederen waarbij ‘Christmas’ voorkomt in de titel. Voor de altblokfluit is het waarschijnlijk het handigst om bij de selecteren instrumenten te kiezen voor ‘flute’ of ‘recorder’ of ‘violin’. Je kunt helaas nog niet zoeken op ‘alto recorder’ of op ‘treble recorder'(dus op de Engelse vertaling van altblokfluit).

Als je op ‘manger’ (Engels voor ‘wiegje’) googelt, vind je daar ook arrangementen van de twee melodieën van Away in a Manger. De versie waarbij de muziek gecomponeerd is door William J. Kirkpatrick staat in Nederland beter bekend als Geen wiegje als rustplaats.

Andere kerstmuziek vind je door in het ‘search voor sheet music’-vak de betreffende titel in te typen. Soms vind je dan verschillende arrangementen van dezelfde muziek. Je kiest dan natuurlijk voor de zetting die jou het meest aanspreekt en maakt die zonodig geschikt voor de altblokfluit door de muziek eerst te downloaden en vervolgens in MuseScore te importeren en vervolgens gemakkelijk naar een voor jou geschikte ligging te transponeren.

Muziek aanpassen voor de altblokfluit

Bij de gebruikelijk arrangementen van kerstmuziek op het internet is de laagste toon de centrale C. Dat maakt dat je die liedjes gemakkelijk kunt spelen op een sopraanblokfluit, want daarvan is de laagste noot de centrale C (ook al klinkt de sopraanblokfluit een octaaf hoger dan genoteerd).

In tegenstelling tot muziek voor de sopraanblokfluit wordt muziek voor de altfluit wel op dezelfde hoogte genoteerd als dat zij wordt gespeeld. De laagste noot op de altblokfluit is een F boven de centrale C. Dat maakt dat je de meeste kerstliederen die je op het internet vindt, moet transponeren, omdat je fluit de onderste noten mist.

Simpel en automatisch transponeren naar een geschikte ligging voor de altblokfluit

Op het muzieknotatieprogramma MuseScore zit een handige transponeerfunctie. Je transponeert net zolang totdat de laagste noot niet hoger is dan de F die direct boven de centrale C op de notenbalk staat. Als de muziek dan niet al te veel voortekens (dus kruisen of mollen) bevat, heb je nu een goed speelbaar solo-arrangement voor je altblokfluit. Zie je meer voortekens staan dan je lief is, dan ga je door totdat je een zetting ziet in een ligging die je fijn op je altfluit kunt spelen. Dit is veel makkelijker dan het lijkt.

De transponeerfunctie zorgt ervoor dat niet alleen de hoogte van de melodie, maar ook de akkoorden automatisch worden aangepast. Ook het bij de leadsheet horende midi-bestand wordt tegelijkertijd mee getransponeerd. Dat is handig als je bijvoorbeeld de muziek liever leert spelen door naar een voorbeeld te luisteren dan door naar het muziekschrift te kijken.

Zowel de (eventueel getransponeerde) muziek en het bijbehorende midi-bestand kun je gemakkelijk en snel op je computer opslaan.

Traditionele kerstmuziek op MuseScore

Op MuseScore vind je zowel kerstliedjes waarvan er een bekende Nederlandstalige versie bestaat als ook typisch Engels kerstliederen, de zogenaamde Christmas carols.

Nederlandse kerstliedjes

Op MuseScore vind je een keur aan ‘klassieke’ kerstmelodieën. Van een aantal daarvan, kennen de meeste mensen een Nederlandstalige versie. Denk bijvoorbeeld aan:

  • Silent Night (in het Nederlands bekend als Stille Nacht)
  • O Come, All Ye Faithful (in het Nederlands bekend als Komt allen tesamen)
  • Hark! The Herald Angels Sing (In het Nederlands bekend als Hoor, de eng’len zingen d’eer).

Van deze kerstliederen vind je op MuseScore alleen de Engelse teksten. De Nederlandse teksten van deze liedjes kun je doorgaans vinden in Wikipedia.

Engelstalige kerstliedjes

Op MuseScore tref je ook een groot aantal traditionele Engelse kerstliederen (Christmas carols) waarvan we geen Nederlandse versie kennen, maar die in de kerstperiode wel vaak in Nederland te beluisteren zijn. Denk bijvoorbeeld aan:

  • Angels We Have Heard On High
  • Coventry Carol
  • (Go, )Tell It on the Mountain
  • God Rest Ye Merry Gentlemen
  • Good King Wenceslas
  • Jingle Bells
  • Joy to the World
  • O Little Town of Bethlehem
  • O Holy Night
  • The First Noel
  • We Three Kings
  • We Wish You a Merry Christmas
  • What Child Is This? (op de wijs van Greensleeves)

De meeste van bovengenoemde Engelstalige liedjes vind je ook op altorerorder.com (via de Wayback Machine). Daar vind je speciale zettingen van muziek voor de altblokfluit met, waar van toepassing, eronder de tekst van een enkel couplet.

Deze arrangementen zijn niet voorzien van akkoorden, maar je kunt wel het bijbehorende midibestand downloaden.

Helaas is de originele site niet meer in de lucht, maar dankzij het internetarchief zijn de pdf’s en de midibestanden normaal beschikbaar.

Op die site vind je bijvoorbeeld naast een aantal bovengenoemde op MuseScore beschikbare Engelse kerstliederen bovendien de volgende carols:

  • Bring a Torch, Jeanette, Isabella
  • O Come, O Come, Emmanuel (ook wel gezongen in een Nederlandse vertaling: O kom, o kom Immanuel)
  • In the Bleak Midwinter

Op die pagina vind je ook links naar andere muziek voor de altblokfluit. Denk hierbij onder meer aan gemakkelijke stukjes voor beginners op de altfluit, aan renaissancemuziek, aan volksmuziek uit Ierland, Schotland, Engeland en Wales, aan zeemansliederen (shanties), enkele klassieke melodieën en een groot aantal spirituals.

Nieuwere kerstmuziek op MuseScore

Op de site van Musescore vind je niet alleen de ‘klassieke’ kerstliederen, maar ook de populaire kerstsongs uit de 20e eeuw die bijvoorbeeld werden gezongen door onder meer Bing Crosby, Frank Sinatra en/of Judy Garland. Ook vind je er veel andere betrekkelijk nieuwe kerstmuziek.

  • Christmas Dreaming (A Little Early This Year) van Lester Lee en Irving Gordon, en gezongen door Frank Sinatra
  • Have Yourself a Merry Little Christmas geschreven door Hugh Martin and Ralph Blane. gezongen door Judy Garland en later ook door Frank Sinatra
  • I am Dreaming of White Christmas van Irving Berlin en gezongen door Bing Crosby
  • I’ll Be Home For Christmas van Buck Ram, Kim Gannon en Walter Kent , en gezongen door onder meer Bing Crosby en Frank Sinatra
  • The Little Drummer Boy, gecomponeerd door Harry Simeone, met tekst van Henry Onorati, Katherine Davis, en gezongen door onder meer Bing Crosby en Frank Sinatra

Nog meer geliefde kerstmuziek voor de altblokfluit

Er bestaan nog veel meer arrangementen voor solo-altblokfluit, al dan niet met begeleiding van een piano. Denk bijvoorbeeld aan het album Weihnachten im Barockstil (versie voor de altblokfluit) . In dat bladmuziekalbum, dat wordt uitgegeven door Dowani, vind je 11 bekende kerstliederen voor altblokfluit en piano, met begeleidingscd.

Bronnen

  • Musescore; https://musescore.com/sheetmusic
  • Wikifonia; http://www.wikifonia.org [waarschijnlijk niet in de lucht]
  • Sheet Music Index; altorecorder.com; http://www.altorecorder.com/SheetMusicIndex.htm (in 2016 te raadplegen via: http://web.archive.org/web/20150811011819/http://www.altorecorder.com/SheetMusicIndex.htm

Een eerdere versie van dit artikel werd op 11 november 2012 door de auteur, Manon Troppo, gepubliceerd op Infonu.nl onder de titel: Kerstmuziek voor de altblokfluit.

Dossier blokfluit en dossier kerstmuziek

Dit artikel maakt deel uit van het dossier blokfluit en het dossier kerstmuziek. Via deze dossiers vind je een overzicht van alle artikelen die op deze onderwerpen betrekking hebben.